Isikithi

Umlobi nguJ Sibanda, Ugwalo ludindwe yiCollege Press

Umhla wamaNdebele: Impilo yasendle
Izinyamazana

Imvukuzane: Abantu abagangileyo basebenza ngayo, umuntu nxa bemfaka umkhuhlane okuthiwa yimvukuzane.

Iqaqa isigogo salo sihlanganiswa leminye imithi ekwetheseni umntwana inkanda.
Inkone isigogo sayo sitshukwa senziwe imithinsi. Inungu insiba zayo zingumceciso wendlukula.

Zihlonywa ngabomo endlukuleni. Insiba zayo zibhenywa ngumuntu otshaywa yintwabe. Insiba zayo zelapha umuntu ohlutshwa yinkomo. Ziyatshiswa athunqiselwe.

Inkawu isigogo sayo sitshukwa senziwe amabhetshu kumbe imithinsi. Isigogo sayo sigqiziswa idela enyaweni. Umantswane isigogo sakhe sihlanganiswa leminye imithi ekwetheseni inkanda yomntwana.

Inthuhu isigogo sayo sidala izingwane lamabhetshu.
Indwangu umthundo wayo ungumcabelo womuntu obulawa yisitshinka. Ubulongwe bayo bungumelapha zonke (izifo), ogulayo uyabunathiswa. Inqina isigogo salo sitshukwa senziwe inzwezwe zokubopha amabhetshu. Okunye okwenziwa ngesigogo senqina yimapa (ibhetshu lezalukazi) kanye lexaba.

Impunzi, ukuquma kwempunzi phambi komuntu ophakathi kohambo kutshengisa ukuthi uhambo lwakhe lulomnyama. Intini isigogo sayo siyatshukwa kudalwe ngaso amabhetshu lengwane. Inthwane isigogo sayo siyatshukwa kudalwe ngaso amabhetshu ezangoma. Insimango isigogo sidala amabhetshu lezingwane. Impisi inakanelwa ukuthi isetshenziswa ngabathakathi ebusuku.

Amakhala ayo angathanywa kuhle aba lamaphupho kumniniwo. Umsila usetshenziswa ekuzweni okubi okuzayo ukuze umniniyo aphange agweme ingozi. Abanye bathi amakhala lenyawo lomsila kusetshenziswa njengengobamakhosi emacaleni.

Imbabala impondo zayo zigcinela imithi yenyanga. Isigogo sayo sitshukwa senziwe amabhetshu kumbe ixaba. Ihlosi isigogo salo sitshukwa senziwe amabhetshu. Impala isigogo sayo sitshukwa senziwe ixaba.

Ingwe isigogo sayo kudalwa ngaso ingubo kumbe ixaba. Kulengwe eyaziwa ngokuthi imele umdabuko wabantu bakoKhumalo. Ngamanye amazwi ililinda labo. Abalolwazi ngayo bathi ilomkhono owodwa angathi angathi ngumgubho inkomo okudlalwa ngayo inxwala. Baqinisa ukuthi ilidlozi lenkosi yamaKhumalo eyakhwetshulwa umkhono ngeyinye inkosi yasitshwama ngayo.

Nxa betsho bathi ingwe leyo ihlala eNtumbane lapho okulele khona uMzilikazi inkosi yamaNdebele.

Endulo kuthiwa mhla ithandileyo yayidabula phakathi kwemizi yabantu. Mhlalokho kwakuhlatshwa izinkomo idliwe inyama kubongwa ukuthi umdala ubezokhangela abantwana.

Kukholwa ukuthi ingwe leyo izahlala ilokhu ikhona ingqe isizwe sakoKhumalo silokhu sikhona singakapheli.