Kalanga: Bhikiwa kwenhopi

VIKI yapinda takabe tileba nezodliwa zwebaKalanga zwinobaka mbili. Takaleba kuti zodliwa zwatakapiwa neNdzimu zwakanaka ngobe zojitisa tjukela mumbili wenhu kakale zwimwe zobva zwikabe nti unolapa.

Nasi tozuwa nebhikiwa kwenhopi, inobe ilihadza linobhikiwa nehanganyisa malovu ebhudzi nebgwisa.

Mapudzi anosiyana, kuna amwe anoyipa ne amwe anozipa. Bokuku bakabe beziba ma kwawo. Anoyipa akabe ebigigwa piwa bokakambe.

Gumwe lubaka mapudzi anoyipa kungabhikiwa nawo nkabgwi yezo ungasiwa tjukela kuti yipa kwawo kuhhalilike.

Nkabgwi takawolobela wundana nekuti “umxhanxa”. Yeli idama lataka hadzima kutjiTebele.

Ndizo-ke lake liti latjihagwa bhudzi linozipa libe lihabigwa. Pamwe swiyo kuhabigwa mabili kunda nekuti n’ha ungapani.

Habila bhudzi whutjekelela upalalanya malovu nemakanda akuhhe. Kuhabigwa wale kubva kudusiwa mhudzi dzisiwa ntome. Ape lizipa lelo bhudzi, mhudzi dzalo dzobigiwa dzikabe mbewu yegole linohha.

Banoti betjakalinga ntome kuku njetjana ibva ivokomola mhudzi dzabigiwa. Banodziposela muhhali betila nzano unotiwa hhape kwedliwa. Makanda ebhudzi adusiwa anopiwa bokakambe kene mbudzi. Nen’ombe dzowadla. Malovu eba esiwa muhhali imumoto.

Kwebesegwa-ke hhali idza ihahha. Ape yatjihahha hhali kakale kwabe nelebeswa kuti bhudzi layibva, kwetogwa mpuhiko. Wepuhikila wakabiga zo mapapu. Nobe upuhikila ngeno udusa malovu akasima usa ntome.

Ape wapedza puhikila wadusa nemalovu anolamba fa nosala watjibe nentubgwi watingati unkabgwi usina gwadla.

Webva ipapo utola setje dzezembgwe ulonga muhhali ipamoto inantubgwi webhudzi.

Uhingisa lugo wekodzongela. Kodzongela kohaka moyo nlefu ngobe kotola lubaka. Ape usakodzongela zwakanaka setje dzopundila.

Ape setje dzatjihangana wefumika hhali iyo ukoletja ihahha. Setje dzedzi dzabe mumoto dzedan’wa kuyi bususu. Bususu ape gusanhu gwayibva goboneka netutuma.

Ape ungabe wakafala gungakudzimila nemoto.

Ape bususu gwayibva gusingatjatutume wedila bgwisa. Ibgwisa gwezembgwe saku taleba nesetje wale. Bgwisa gogu gowan’wa nekhwa zwidlo zwezembgwe. Khwiwa kwezembgwe un’hingo unohaka bakadzimayi bananyala.

Bangwenu bendokwiyisa kuzwigayo. Ngono lakhwiwa likadusiwa kuba lozipa kupinda lagayisiwa.

Ape watjidila bgwisa wekodza uhingisa lugoti. Nhopi inokodzewa sehadza.

Ape watjikodza wejitisa moto kutila kuti nhopi iyibve zubanana isitshwile. Ikoku nokuthama nedusa dzimwe whuni mumoto usiya masimbe. Awu, noyiwha yenhuwilila ndokubudza.

Newunopinda nezila ungawha zo epindisa. Welindila-ke nhopi iyo ilipamoto, nobe uhandula, ufumika idza iyibva. Yatjiyibva kwepakugwa. Ntolo kwake kwaka wanda ndilo dzekuni, kuhingisiwa idzo. Nhopi inozipa ivangiwa nenkaka wakayibva, mahwe.
Gala negala bana baka bedlila mundilo in’ompela. Tjiyeto tjetji tjakanaka nekuti bana banokula bakabhatana beziba kuti wawana tjinodliwa unodla nebamwe. Ndizo pamwe nahhulo hhama dzadzigala dzakakumbana.

Ngono nasi hhama dzehangana koga ape kwawa lufu. Nokowana kwawa gaabadzo mwana wabasekulu avuna mwana wabamhadzi gumbo ngobe besingazibane nentha yesakumbana. Eke ntolo! Abe matongo.

Tatongoleba pehhugwi apeya kuti kuku banoti betjakafala bana betola mhudzi beposela muhhali.

Koti kodliwa betjenama koga bewha nhopi yabe hhele mhudzi.

Senhu wakapinda bo mubumwana banonyalala koga beziba kuti zwizekugwana zotila nzano wazo.

Nzano whoyu ndewekuti umwe nomwe mwana unobe ebala mhudzi dzaawana ape kudliwa. Lobe lapakugwa dombo lenhopi, kodliwa wale lobe lakakombewa. Alingapabhude!

Hule kwekube yadliwa nhopi kwebagwa mhudzi. Hhateyidzo dzose dzinobagwa mhudzi.

Kunadzimwe dzinodan’wa kuyi mapute.

Bhute imhudzi isikapedza kula, inobe ilintjena. Wabe nemhudzi njinji kupinda bamwe ndiye unobe akunda munzano whoyu.