Wiseman Sibanda, [email protected]
Banhu batema banazila yabanotjila nayo inonga inosiyana nedzimwe njudzi dzinowanika muhango. Tjimwe tjezwinobapalalanya nedzimwe njudzi mayidzo. Mayidzo milayo isakakwagwa pasi koga inosiyigwaniwa kubva kubawhola inda kubatjetjana. Milayo yeyi inota banhu bakazwitebamisa umwe kuwumwe, inota banhu bakatjilisana nekunyalala.
BaKalanga, banobe beliludzi gunowanika kuBulilima, Mangwe, Tjolotjo, Gwanda nekuBotswana, banhu banozigwa kwazo nelunyalalo. Nyalala koku pamwe swiyo kotiwa nemayidzo abanotobela betjila pasi kwawo. Mayidzo iyawa anobatungamila mumamo manjinji ebutjilo, munazwebugalimoyo, zwabanodla, nezwimwe zwakasiyana siyana.
Muludzi gweBaKalanga koyila kuti banhu banabukamu batolane. Bukamu gogu gopetela nebanhu banohingisa ntupo un’ompela kene besingazwalane. Sekuti nlume wakaTjibanda aangalobole nkadzi wakaTjibanda. Kene bengabe besingazwalane ihhazwadzi iye. Koyila mutjibanhu tjeBaKalanga kuti batolane. Bekatolana kotikala kuti bazwale tjilema, kene badane lufu mun’ha wabo ngobe bahemesa bapasi.
Kozibgwa kuti tjinhu tjinoyila kuti mwana ahandudzane nematama nenhu whola. Kana mwana ndewenzwadzi wose, nenzwadzi ndewebana bose. Banhu bawhola babepedlo nemidzimu, ndizo kayikana newhola kothama bapasi bekahema bekakuhandukila.
Wafupatigwa nemidzimu kene bapasi aangatjile. Kana bapasi banamasimba pehhugwi kwebapenyu batjatjila.
Kunamayidzo manjinji akabhatilana nelufu. Koyila kuti wetjikadzi wakazwisenga ande kulufu. Kohligwa kuti mhepo yelufu ingakubadza mhulu imuntumbu,mayi bekahaya. Kulufu BaKalanga banondomila, belila kan’ompela nebafigwa. Akutobhakhwa maboko ape kulezwewa bafigwa, koyila. Kobhakhwa maboko nhu wathama zwakanaka ebokesewa munazwakanaka zwaathama.
Kwakuti nepawa gole dema kuyila kuti bana babepapo behwa nebanhu bahha kumalilo. Babedusiwa bakandogala kuyimwe hhama ipedlo kene mbakidzani, bedza behanduka kwabiganyiwa, nelufu gwapela. Babehha bebudziwa kuyi Nhomwe musingatjawumbone wale wakatogwa nemhele. Nepaladzikiwa nhu, kumbu, kwakusingatondekewe kene taniwa. Watanha unopaluka man’a. Watjinyika aatjadan’wa nezina, koga uneyi, “mfi”.
BaKalanga banamayidzo anondilana nezodliwa. Koyila kuti Nkalanga adle nyama yemhuka yentupo uwe. Banodan’wa nentupo wakaHhowu abatoyidla nyama yehhowu kene ingabe yabhikwa ikanaka tjini. Koyila, banodla mhuka dzemitupo yabo banohahamuka meno wose. Ngono ape watjisala nembgwingbwi dzoga kolema kuti utafune zodliwa zwakasima. Nhu unobe eminya koga sewhuku yagala yakanyimiwa meno.
Wetjikadzi utjambobhika atjimwezi aatodla mbeli kwatezwale babe. Zwiyapo zwinotanga zwatiwa kudze asununguke adlidzane natezwale babe. Bana abatodla mabumbulu, koyila. Bekawadla banokula belimbava, kuti betjikadzi bahaye bana ape batjikula. Duni alitogagwa, kana kokhwigwa mulili kuti banhu badle. Wetjilume ekagala duni koyi unofigwa nebakadzi.
BaKalanga kakale banhu banozibgwa nebugalimoyo. Ndizo ayapo mayidzo anondilana nayikoko. Hhuba lanegoButatu loyigwa, akutonginiwa muminda. Vula ikana nedutu kakale inahhoba koti hhuba linotobela kukasahingwa kuminda ngobe kuyila. Nehhihha laliti latjiyibva banhu betanga balumisiwa besanhu balidla. Kwakutanga kwandobokewa kaMwali nehhihha labepo, litanga lalapiwa likoti lodliwa.
Mayidzo tjinhu tjakanaka kwazo. Anothama banhu bekaziba galisana zwakanaka, bekakudza nehhama dzabo dzakatjiyizela ngobe beziba kuti bukamu pakati kwebanotjila munayeyi hango nebapasi agutopedzewa nelufu. Ngaasilahiwe ngobe anokudza zwiyeto zwebanhu.



