Online Reporter
Wiseman Sibanda, [email protected]
Makole wose ape kuswika lubaka gwekuti vula ayitjana, nebuhwa gwawoma kobonakala mapulubusi akalinga kumakole, ngubo yebusi nowana yahhalila makole, kuti hango nedziminda uwana kwabenlota. Ikoku kotiwa nemimoto yehango, kwazo kwazo itiwa nebanhu.
Mimoto yehango minjinji inotangisiwa nebanhu seleba kwaMkhwanzi (2007). Koga-ke kunazwimwe zwisineni nethama kwebanhu zwinothama mimoto yehango ( Nkomo na Sassi, 2009). Bamwe banhu banopisa hango kamwaza, bamwe banotanga mimoto yehango nehaya luzibo gwedzibilila mimoto. Mimoto ingatiwa nebalimi. Ape behhula minda bamwe banopisa mabibi betila wana pelima. Kotikala-ke kuti beti betjapisa mabibi moto ukabakulila, uhhala hango yose.
Imwe mimoto yehango inomusiwa nebanovima mhuka dzehango. Ape dzaswaswayidzigwa dzedzi mhuka dzingatihha dzikabgwata pakazwiyana, dzimwe dzikangina mumimwina. Kudze badziduse padzabgwata idzedzo mhuka bamwe banolonga moto kudze dzibhudile mulenje badzibhate. Iwhoyu moto kotikala kuti usundiwe nemhepo uhhale hango yose, usingatjadzimike.
Imwe mimoto yehango inotiwa nebusada gwebanhu. Nowana nhu eti epedza pfuta fodlo elaha tompi tjitje tjisakadzimiwa. Ape tjingawila panabuhwa gwakawoma tjosala tjilumatidza igogo buhwa, ubva ukula moto uhhala hango. Konaka kuti banopfuta fodlo ape bapedza bayidzime. Nezwitompi zwefodlo zwisilahigwe kose kose, ngobe kungatikala kuti tjibe tjisadzimika tjikosala tjibhata moto.
Bamwe ndebanoti ape bemhola nyutji behingisa moto. Banotanga bapisa mathaya emota. Kukayi busi gwemathaya gothama nyutji dzikalaladza. Ikoku kothama dzikamholeka nezila lelulelu nekuti dzoba dzisingatjalume. Ngono kungatikala iwhoyo moto awusabhakhwa zwakanaka ukangina hango. Kunganaka kuti bamholi benyutji ape bapedza badzime moto. Ikoku bengakuta newumvukidzila nemavu kene dila vula kudze udzime.
Gumwe lubaka kakale mimoto yehango inotangisiwa nebana basingawhe, nebamwe banhu bawhola basina mano. Bana bangatola moto bekandowunzanisa kuhango, iwhoyo moto ukula uhhala hango. Kana gumwe lubaka bana banoda thama zwinhu behaka bona kuti kowotikalani. Kuna nebamwe banhu bawhola basina mano. Uwana episa-zwe hango kamwaza.
Kotikala koga mugumwe lubaka kuti mimoto yehango itikale kusineni nethama kwebanhu seleba kwaNkomo na Sassi (2009). Mimoto yehango ingamusiwa netari. Gumwe lubaka vula inona inabuhongola, koti ikaloba pakawoma kubva kwangunguma moto. Moto wevula ungatikala kwazo kwazo mulubaka buhwa gwakawoma, mahhani emiti akawoma alihhele pasi kakale kunamhepo. Mamo iyawa anobepo kwazo kubva mumwedzi waMapembwe kundoswika lubaka gwemwedzi waHhedzi.
Pisa kwakapindilila kakale kungathama moto ukamuka woga. Nelubaka kwakawoma kakale kupisa kwazo, mumimwedzi yaboHhedzi naMbudzi buhwa gobe gwakawoma. Buhwa gogu, mahhani nemahanga kukawhila pisa kwehhuba kungapfungayila kulikoga kukabhata moto. Moto whoyu-ke ungakula ukahhala hango. Ngono-ke hape kungabe kunamhepo inobva ikapfutidza moto ukahhala hango yose.
Mimoto yehango inohha nezwakayipa zwinjinji. Mhuka dzolahikigwa nemafulo. Seleba kwabe EMA (Environmental Management Agency), ntunhu we Matabeleland South wakalahikigwa nemafulo mahhekitha anoti 25 052 mugole la2023.
Balimi banjinji beBulilima neMangwe banopfuwa n’ombe, bokakambe, mbudzi nemwizi. Ndizo tshwa kwemafulo whoku kobe kubva kuti zwipfuwo zosala zwisina kwazwinodla.
Mimoto yehango kakale inokubadza hango. Inokolomola panogala mhuka, nyunywana nezwikonyana zwinogala pehhugwi nakusi kwemavu. Pisa kunobva mumoto kopisa nempfudze wemavu. Ikoku kosiya mavu alivunje kakale esina zodliwa. Ape kwatjijalo zwidlo azwingakule nezila yakanaka. Koti nensi vula ina mavu ekakukulika wose ngobe setje dzawo dzisakabhatana dzikabumbana.
Dzinjinji zila dzingahingisiwa dzibilila mimoto yehango. Kungakugwa dzizila dzinabupabi gunamamitha matanhatu kusumidziwa dziminda, mizi nemafulo. Ikoku kungatiwa kwazo kwazo mwedzi waMapembwe usanhu waswika. Kohakika kakale kube nekubhatana kwenhabi dzaHulumente nebanhu bemitunhu yakalingisana neludzidzo gwemoto. Makubungano anonga boEMA naboForestry Commission engazwipila mukudiya banhu nemboli dzemoto.
