Amabizonto: Ukwakhiwa  kwamabizonto kuyaqhutshwa

2. Akhona amanye amabizonto akhiwa ezenzweni kodwa unkamisa wokucina wesenzo angaguquki njalo kungajotshelelwa, kodwa kuqaliswe ngesiqalo sebizo esifaneleyo: Izibonelo: Themba > ithemba, lima > ilima, hlola > umhlola – i- + Themba > ithemba, um- + hlola > umhlola.

3. Akhona amabizonto athathelwa kwamanye amabizo ngokusebenzisa isiqalo sesinye isigaba. Isibonelo: 7 lo 14. Amabizo la andise ukukhomba indlela yokwenza ulutho loba umkhuba: umuntu > isintu, ubuntu, ikhaya > isikhaya, umlungu > isilungu – isi- + (um)lungu > isilungu.

4. Akhona amabizonto esigaba 14 akhiwe ngokusebenzisa isabizwana soqobo. Esabizwaneni soqobo kuqaliswa ngesiqalo sesogaba 14: mina > ubumina, khona > ubukhona.

5. Akhona awesigaba 14 athathelwa eziqwini zesiphawulo lesibaluli. Eziqwini zesiphawulo: khulu > ubukhulu, hle > ubuhle, ubu- + nengi > ubunengi.

Eziqwini zesibaluli: -mnandi > ubumnandi, -banzi > ubumanzi, ubu- + -qotho > ubuqotho. Ngeziqu zesichasiso kungakhiwa amanye angasiwo awesigaba 14: – nengi > inengi –  I + nengi > inengi, -dala > isidala – isi + -dala > isidala.

6. Amabizonto akhiwa kusetshenziswa izandiso zemvelo ngokuqalisa ngesiqalo sebizo esivumayo: phansi > iphansi, ubuphansi, ntambama > intambama – ubu- + -phans > ubuphansi.

7. Akhona amabizonto akhiwa ngezenzukuthi ngokuqalisa ngesiqalo sebizo esivumayo: vuthu > imvuthu, ban > umbani, im- + vuthu > imvuthu.

Related Posts

IBosso ibonga abasekeli

Nkosilathi Sibanda IQEMBU leHighlanders selibonge bonke abasekeli balo abahambe eGweru ukuyakhuza iqembu kumdlalo walo leTelOne ngoMgqibelo. Kumbiko okhitshwe liqembu ngoMvulo ekuseni, iBosso ithe uthando lwabasekeli kaluqhubeke, njalo lukhuthaza abadlali, abaqeqetshi…

Kulimele abangu-20 kungozi yomgwaqo eMahatshula

  Raymond Jaravaza ABANTU abangu-20 balimele ngemva kokungena kungozi yomtshova lenye imota eyenzakale emgwaqweni omkhulu osuka koBulawayo usiya eHarare, eMahatshula ngoMvulo ekuseni. Umqondisi weBulawayo Fire Brigade, uMnumzana Mhlangano Moyo uthe…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×
×