Kalanga: LUHALAWULO NDEGWENI?

Wiseman Sibanda, [email protected]
Banhu bakabumbiwa nentaphwe un’ompela nembumbi uno’mpela koga bakasiyana muzwinhu zwinjinji. Bamwe banoleba gumwe lulimi bamwe-bo bekaleba gumwe. Bamwe banhu batema, bamwe bahaba, bamwe balefu kube bamwe bafupi. Siyana koku kothama bamwe bekazwibona balihine kubamwe, bebalingila muvula.
Mahhubanyana iyawa atili munayiwo tobona lubengo neluhalawulo gunotjenamisa gunotikala muhango yeAfrika Burwa.
Lubengo gogu guyapo gwakalingisiwa kubanhu batema yezo kuyi banopedza mihingo. Atizi-ke kuti ilebeswa lingapani leli.
Koga tjimulenje whuti lubengo wogu gonda nehalawula yezo kuyi bamwe bayeyo hango balobgwa ngobe belibatemasa kene bakon’wa lulimi gwakati. Ndizo kubva kuti kunalulimi gwabanobona gulipehhugwi kwedzimwe ndimi.
Lubengo neluhalawulo guyapo kunayeBurwa kwakaabadza hango yose. Nebunji muhango yedu banokusola kunotiwa nebanhu beAfrika Burwa, kuyi ibanhu banameya yakayipa.
Koga mbhuzo uyapo ndewekuti pakati kwedu iswi bengana nehalawulana akupo kene? Ape kulikuti kuyapo kubva kuti sola tjinotiwa nebeAfrika Burwa akuzotifanila. Tobe tatjibe whoya nhu unolebgwa mundebo mbuya unobona kunyana muhhiho lewumwe iye enambalilo munalile hhiho.
Tolila kuti banhu beAfrika Burwa banotibenga betihalawula, koga naswibo bayapo batinobhata nagogo luboko. Tinabamwe pakati kwedu bakazwagwa benaganda jena –swabiya. Lubaka gunjinji tobadana nemazina anogongobola analubengo nehalawula.
Mazina anonga bo “nkawu”, kene “khuwa” aazotambunuka ngobe anota kukanga kunoyi bakapalalana nebamwe. Badana nahawa matama kobakubadza mumimoyo.
Lubaka gunjinji lubengo neluhalawulo gonda gwakambalana nehaya luzibo. Saziba kotithama tikakumbulila kudze tizwiwanile n’handulo yetjinhu tjatisingawhisise. Zwinjinji zwinhu zwakapeyama zwinolebgwa nebanhu ape beleba nekwebanhu bakazwagwa benambala ntjena.
Bamwe ndebanoti unozwala mwana unaganda jena unobe aloyewa. Akutelebeswa koku ngobe tjimo tjetji tjowanika mumhuka nemiti. Ngono saku buloyi gusipo mumhuka nemumiti, ndiyani angandolowa mhuka igele zwayo kumakuswi.
Bamwe ndebanoti tjiyapo tjakayipa tjinobe tjatiwa nebazwadzi bawana mwana wakajalo. Beti Ndzimu unobe atjibaloba nehamu munazwakayipa zwababethama.
Akutelebeswa leli! Akuna newun’ompela nhu unotjila kene wakatjiyizela usakatongotjinya munayeyi hango.
Nenkololo waMwali wakalamba dan’wa senlulami, eti Ndzimu ndibo boga bakalulama. Kumwe kakale bamwe banoti banhu banaganda jena abatofa. Kukayi lubaka gwabo gwebva munayeyi hango agwaswika banomila sawhoya he kunoyi wakamila mumeho ebanhu.
Manyephwa anogwadza kwazo ndeanoti nti wakasima ndewunothakiwa nenungo dzembili dzawan’wa munhu unaganda jena.
Kumulenje kana kuti akuna nti wakajalo ungathakigwa tjidza banhu kene hhisa zwakanaka mubupenyu gwebanhu. Buloyi goga gunobe gutiwa. Kana kudze nungo dzedzo dziwanike kobe kwaviyiwa nhu.
Kwagala nebunji banhu batema miti toyida, koga ngayisihanganyiwe nezwitho zwebanhu.
Tilibanhu konaka kuti tihakisise luzibo nekwezwinhu zwatisingazibe. Banaluzibo bekati zwagwa kwenhu enaganda jena akuneni neloyewa kene netjinya kwebazwadzi babe. Kudze mwana azwagwe enaganda jena unobe atola mhudzi inalopa linota ganda jena kubazwadzi babe babili, tatayi namayi.
Ngono nokowana gumwe lubaka tate bemwana betondeka mayi bemwana. Uwha kweyi kubva kuti lukuta gwagusakahohewa, imwe neyimwe mhuka ipinda zwayo.
Banhu banaganda jena abazosiyana nebaneganda dema. Tjiyapo ndetjekuti banaganda jena mibili yabo inobe isingakhone zwitila mbala ntema kunoyi melanin. Hayika kwe melanin koku kothama mbala wenhu ukabe ntjena, mavudzi nemeho kukabe nembala watisakawolobela.
Nebunji banaganda jena abatobona zubanana, meho abo anohlana netjedza tjehhuba. Ndizo konaka kuti ape elimwana wekwele agadziwe mbeli kudze abone zwinokwagwa. Whoku akutobva kuti kobapumhisa piza kwebulubi gwabo.
Nemafupi, toti ba neganda jena akutobva kuti nhu alingigwe pasi, abengewe kakale ahalawugwe. Banhu bose banolizana setiwa kwabo neNdzimu, ngatibabhateni nezila yakalulama kudze besihhaliligwe kuhhe.

Related Posts

Mkhululi Sibanda: Remembering A Decolonial Journalist-Historian

Richard Runyararo Mahomva In the context of the West’s exploitative criminality and the indelible footprints of genocide in Africa, history fosters and justifies reminiscence as a commodity of national consciousness.…

Plumtree artistes unite Lead clean-up drive to revive swimming pool and create a home for local talent

Ronald Mpofu, [email protected] RATHER than waiting for opportunities to come to them, a group of young artists in Plumtree has decided to create its own. More than 23 local artists…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×