Kalanga: Toyiboka mihingo yenyu

Wiseman Sibanda,  [email protected]
Mubutjilo kunabanhu banota mihingo yakanaka beyitila mitunhu, hango nebanhu bayo. Bakajalo banogala bekumbugwa nezwabakathama. Koti nekene batjiyizela mihingo yabo ikasala ilimile ilitjedza tjinovonekela netungamila batjatjila.

Mwedzi watilimuwunli, mwedzi waNdla, lubaka gwekumbula makoka akasiyana siyana akazwipila mukusunungula hango yeZimbabwe mubuhe gwebatjena. Makoka amwe ndeakanda kungwa, kubva kube neamwe akabhata mihingo yakasiyana yakahandula tjimo tjeZimbabwe nebana bayo.

Hango yeZimbabwe yakasunungugwa nelopa lakatebuka, matukuta netjilopa tjezwipila kwabo. Bakasiya mizi, zwikwele nebazwadzi babo bekangina hango. Kunababo bakabhuda tenhela, bamwe bakasala muhango, kwabalele akuna unokuziba. Bamwe bakayizela mumitumbu yedzihumba, bamwe bekadliwa nemhuka dzakasiyana siyana. Koga tjabakandila tjakabhudilila.

Bakabe nemhahha bakahanduka. Banotjila nasi bamwe ndebakasenga mabanga enyama neemoyo ekungwa. Lubaka gunjinji akutawugwa mabvilo ehango yeZimbabwe kobagwa mazina emakoka akabhuda mumizi mikulu inozibgwa.

Koga ayapo makoka manjinji akabhuda mumitunhu mitukununu isakakwagwa pasi ne-inki. Unkulu n’hingo wabakata.

Kumitunhu imu Mat-South inonga boBulilima, Gwanda, Khezi naboMangwe manjinji makoka akangina bhanyana akanohha akapipita Zimbabwe nemapfudzi. Zwipila mukusunungula hango yedu kubali kwakafanana nefema meya yebupenyu. Mitunhu yeyi yakazwala bagwi bengwa yelusununguko, babumbi nebambi bakasiyana siyana.
Amwe ahhawa makoka akatjiyizela, amwe atjatjila koga-ke mihingo yabo bose inogala ikumbugwa lini nalini. Bagwi bengwa yelusununguko bakasenga ntolo unolema mumapfudzi abo. Bahhuhha nedzimhandala dzekuBulilima, Gwanda, Khezi, Mangwe neyimwe mitunhwana imulubabi gwentunhu wemaTebele kuburwa bakandowa babekuBotswana neZambiya bekanomuka babemaKhomuredi.

MaKhomuredi anonga boMasuku bakabe tjibonelo tjakanaka tjezwipila mungwa yelusungunuko. Wakabe alimwe webatungamili beZipra yakabvukudza batjena ndebvu bekadza bekabvuma kuti batema batole hango yabo. Towunkumbula nasi nendima whulu yaakazana mukuhhisa lusununguko. Wakagwila hango yose yeZimbabwe, ekudza bhatana kwebanhu kusina luhalawulo.

Towunkumbula naSilundika.Wakatangisa zwepolitiki atjikukwele kunaleAfrika Burwa engina mugubungano leAfrican National Congress Youth League (ANCYL). Bunga leli lake ligwisana nebuhe gwemabhunu gweparatete (apartheid). Wakabe umwe webatungamili bakabelipo kubumbiwa gubungano leNational Democratic Party (NDP) lake litungamigwa naNkomo etobegwa naChikerema.

Atingabakangan’we nabotate Gwakuba wakabe alimpopoli wendebo nelubaka gwengwa. Wakabe akamila negubungano leZapu kuUnited Nations neku Organisation of African Unity (OAU). Hule kwelusununguko wakahingila maphephandebo anonga boChronicle naboSunday News. Toboka nen’hingo nkulu wakabhakhwa natate Gwakuba mukumusidzila ndimi dzakabe dzakatshambidzigwa pasi segwetjiKalanga.

Banjinji kakale bakayiviya yeyi hhowu koga bekasapiwa mahunhu. Nemazina abo aazotongokumbugwa ne-inki. Koga-ke towumboka n’hingo wenkololo waNdebele nebunga lile le Cite (Centre for Innovation and Technology) nevukula makoka iyawa nebunji gwabo. Katshene bengapiwa mibhayilo yabo betjibapenyu. Unkulu n’hingo wabakata. Banodla butji bamwe nasi wale intha yezwipila kwahhawa makoka.

Kuhhe kwemakoka engwa yelusununguko, tokudza nebamwe bakamilidza butjilo gwebanhu mundima nemuzwimo zwakasiyana siyana. Ayapo makoka akazana ndima whulu kunadzemilenje, mipanga nemizano. Bayapo bambi bahhulo nanasi bakamba njimbo dzakahandula zwiyeto zwebanhu, basina bunhu nemazwibhato bekabenawo. Bamwe bakakudza nelulimi gunozipa gwetjiKalanga.

Tingabakangan’wa tjini wale boSkuza nabo Malax! Njimbo dzabo gumwe lubaka dziwhi lebanhu. Dzolaya, dzotjemela dzibva kakale dzibaka bunhu gwebanhu. Nanasi dzitji-nzwi boBanolila naboTshime ledu. Bukopokopo wakagutjemela waSkuza kuna Love and Scandals. WaMalaba wakati bhatana tjinhu tjikulu. Kana kwagala akuna hango ingabhudilila iligele pehhugwi kweluhalawulo nesawhanana, ndizo akati “Unity is number one.”

Unkulu tjose n’hingo wakatiwa nemakoka akasiyana siyana akathama Zimbabwe ikabe ikoku kwayili. Batjatjila ngabandile mbeli bakabhata luvone gogu gubetjedza kunabanohha. Bakatjiyizela, toti ngabayizela ngedonodzo.

Related Posts

Nsingizini will not be easy — Mapeza

Langton Nyakwenda Zimpapers Sports Hub Zimbabwe and Eswatini football ties have grown this season, with the Castle Lager Premier Soccer League becoming a preferred destination for some of Eswatini’s top…

Community Champions League in Bulilima engages Under-17 juniors

Ronald Mpofu, [email protected] The Community Champions League (CCL) in Bulilima district, Matabeleland South, has introduced Under-17 football as curtain-raisers to the main fixtures, with winning junior teams receiving cash prizes…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×