Pathisa Nyathi
BALOCHUKU. Balolunya. Balophondo. Balogwebedla. Ngikhuluma ngokududulwa kwaMahlabezulu esuka ezindaweni lapho ayehleli khona abamhlophe bengakabadubuli ngesigwagwagwa lenkafulakufa. AmaNdebele ayehleli ezindaweni ezibetha umoya oqandayo futhi upholile. Leminyane yayingahluphi. Hawu suka bo, babelima izidaka kunye lezibomvu labo. Yayitshaywa inala izilulu zisinsitheka lemilindi ezibayeni ifuthelene. Babekhomba ngophakathi labo icala bengalazi belizwa ngabafana bembuzi. Impilo yeyenamile uzulu ekhomba ngophakathi.
Bathi okungapheliyo kuyahlola.
Igolide emathunjini omhlaba laligcwele. Umhlabathi lawo wawunothile imbanjane lohatshi kukhula kuhle kuthi nxa idabulambiza lihlatshiwe abantu badle bancinde bakhumbule izolo impilo isanamile. Pho kambe ongafuni umhlabathi onje ngubani, ongathi yena ihwahwa lomhlaba akalandaba lalo? Sikhala nje isigwagwagwa angithi kudingwa lona igolide lomhlaba oncincimayo. Inkubela zagxabhuzela engazini zabafowabo abanengi sebethe wathalala phansi. KwakuseGadade lapho eyadibana khona kwacitsha ilanga emini likaBula.
Angithi iNsukamini kaManondwane Tshabalala yayike yaqwaqwazana labo abafo khona ePhongo emfuleni uTshangane. Sabathintitha isigwagwagwa. Kulapho uBhiyozo ozibunu zibomvu athi yena, “Hawu, laqhubana labafo kwangathi liqhuba umthimba?” Yiso leso isikhathi lapho iMbizo kaNdindikuyasa uMtshane Khumalo eyayacela enkosini uLobhengula, Balakhulu, sivumele siyekubamba ngamadevana. Sizakuthi yangayanga sizelimela abantwana.” Kanti iMbizo mhlalokho kayibuzanga elangeni. Sathi siqala isigwagwagwa abesifazana abasebekhwele phezulu kweNtabayezinduna batshaya umpululu benakana ukuthi mhlalokho uNgwali ulwa esohlangothini lwabo.
Lawo amaNdebele akhasa agasela njengensukwini. Athe ebona ukuthi kulensimbi ekhafula imbumbulu eziwisa amadoda aklabalala kwaze kwavela imidlambulo, “Vala ngebhetshu!” Kambe ikhala lento engako livalwa lithiweni ngebhetshu? Yayibona imidlenevu ukuthi bakhona abeNyayi ababeze lesitha ababelokhu begijima besiyakukha amanzi ukuzeqandisa isigwagwagwa lesi. Lanxa kunjalo amaNdebele kazange abuyele emuva. Alwa esiyaphambili.
Sabehlula isigwagwagwa kwatsho ukuthi umbuso usuchithekile. Waphuma uMakhobolondo wafulathela umuzi wakhe wakoBulawayo.
Abantu baqala ukuchithwachithwa sebephenduke iziphepheli elizweni labo. Lokhu kwenziwa ngemva kokuba iqula lalaba abantu abamhlophe selihambele izindawo ezisenyakatho yelizwe lingelidinga lapho okungayahlaliswa khona abantwana bomncwado. Kwacandwa izindawo ezimbili, iTshangane (iNkayi leLupane) leGwayi (iTsholotsho).
Baqala ukududulwa abantu amakhiwa asala ehlala ezindaweni zabo. Kodwa bakhona abadudulelwa khatshana kwangathi bakhukhulelwa kude le njengamatshongololo.
Phakathi kwalaba kwakuloJahana Khumalo induna yeNsindeni khona eMakhandeni. Induna le labantu bayo bayalahlelwa eGokwe, eNkabazweni. Omunye owajikelwa kude nguFish Gwebu oweMzinyathini. Yena wayawela eBuhera khonale eManicaland. Laleya indoda eyayikhankasela amalungelo ezisebenzi uMasotsha Ndlovu wacina esekhonale eBuhera. Abanye bayawela koNgungumbane, lakho kuyindawo eseNkabazweni. Kwakungasikuthanda kwalaba abantu ukuthi bayehlala lapho abacina behlali khona. Angithi impi yomzabalazo yayidinga khona ukuthi abantu bathole umhlabathi abawuthathelwayo? Nxa kwacitheka igazi ukuthi bawuthathelwe umhlabathi
kusobala ukuthi kwakuzadinga ukuthi igazi licitheke futhi ukuze umhlabathi uphindele ezandleni zabantu.
Lokho kwenzakala kwathi abantu bakaJahana Khumalo baphindela endaweni ababehlezi kuyo izwe lisakhile.
Uzefika umfoka Khumalo uthola abantu sebevele sebehlezi yena waba yinduna umafikizolo. Lokhu kwenza abanye bangathandi ukuthi abaphathe ngoba engosanda ukufika endaweni leyo. Wathi esekhotheme uJahana umntanakhe waphatha umkhonto, emveni wahlala esihlalweni sikayise.




