Sikhumbuzo Dabengwa
ESINTWINI akhona amagama esithi nxa angakhulunywa kungabi khona insolo. Nxa kuthe kwakhulunywa lamazwi kumbe lawo magama kuyazakala kungelakuthandabuza ukuba lowo owakhulumayo usuke engelawo umoya obuhlungu, inzondo kumbe okunye, kodwa eletha isinqumo osekumele sithathwe ngulo owezwayo.
Kule iviki siyaqhubeka njalo bakwethu sinikana amagama ayesetshenziswa ngokhokho bethu ekuphileni kwabo kwansuku zonke. Ayeletha ukuzwanana ngezikhathi zokuxakeka kokuthile. Akesihloleni inkulumo elandelayo yinye ngayinye sizwe ukuba yayikhulunywa kutheni:
1) “Mathonzi!” Le yinkulumo ekhulunywa ngoselahlekelwe yilutho alubona luphethwe ngomunye mhlawumbe esanda kuludobha. Ophiwa lamazwi kathandabuzi ukuba ulutho aluphetheyo selufumene umnikazi kanti njalo lothonisayo uthonisa ngokuvela kunhliziyo elobuntu lokuzithoba. Imvama yikuba aluphiwe kungela kuxabana lololutho. Kuyenzeka ukuba lo obuzwayo adingisise ubuqotho obulethwa yilesi sikhulumi funa abe emlinga nje laye lungeyisilo lwakhe.
2) “Malamu.” Le yinkulumo ekhulunywa ngumuntu olamula ababili asebesesimeni sokulwa. Imvama lamazwi aletha ukuphola kwenhliziyo eziphuphuma ulaka. Nxa ethe akhulunywa, abaxabeneyo kudingeka badede kulokhu abakade bekwenza bathathe isinqumo sokuxolelana.
3) “Libuye kuhle babamkhulu, singabantwana, sisegangeni asazi lutho.” Le yinkulumo ebivame ukukhulunywa kukhuzwa idlozi elithe laphuma emuntwini endaweni engayisiyo njalo kungakhangelelwanga ukuba kubenjalo. Idlozi lalikhuzwa kanje nxa kuthe kwaphambaniseka kwabalesimo esikhokhelela ukuba liphume emangweni. Lona laliphanga lidede ngalokhu kuncenga lokulabhela.
4) “Dingelani ngapha!” La ngamazwi abelethwa ngasebebalekise intombi ngokwesiko lokuthathana ngendlela yokuba intombi iye kwabo kajaha ingelayo imvumo ebazalini.
Manengi bakwethu amagama asetshenziswa kuzehlakalo ezitshiyeneyo lomumo otshiyeneyo adala ubuntu obuqotho ebantwini. Nxa esetshenziswe kuhle akubi khona ukuxabana emphakathini.




