Online Reporter
Charles Dube
Lamhlanje siqala ngokuphetha ukwakhiwa kwesibanjalo ngesabizwana senani. Sikhangela ukuthi isibanjalo ngesabizwana senani sakhiwa njani ngaphansi kwezihloko ukuvuma lokulandula.
Singasebenzisa isabizwana senani lesivumelwano senhloko. Izibonelo: Ukuvuma –ngingedwa.
Ukulandula –angingedwa. Ukuvuma –babodwa –ababodwa. Ukuvuma –zizonke. Ukulandula –azizonke. Ukuvuma –sisobabili –asisobabili.
Izibanjalo ezakhiwe ngezabizwana zokuchasisa. Hlolisisa izibonelo ezilandelayo ngaphansi kwesabizwana, isibanjalo sokuvuma lokulandula. Isabizwana omkhulu, isibanjalo esivumayo ngomkhulu, ukulandula ngongemkhulu. Isabizwana abancane, isibanjalo esivumayo –ngabancane, ukulandula ngabangebancane.
Isabizwana – elimhlophe. Isibanjalo esivumayo – ngelimhlophe, isibanjalo esilandulayo – ngelingemhlophe. Isabizwana – owakho. Isibanjalo esivumayo – ngowakho, ukulandula-ngongewakho/ngongesuwakho.
Esikubonayo lapha yilokhu: Ezabizwaneni zokuchasisa siqalisa ngo-ng-. Isakhi sokulandula ngu-nge-.
Ekulanduleni silakho futhi ukusebenzisa isibanjalo esiphikayo sesabizwana soqobo kanje: Ukuvuma – ngomkhulu, ukulandula –ayisuye omkhulu. – ngabancane isabizwana, ukulandula – ayisibo abancane. Ukuvuma – ngelimhlophe, ukulandula – ayisilo elimhlophe.
Qaphela: Ziyatholakala izibanjalo lesabizwana sokuchasisa senani. Ngaphansi kwesabizwana lesibanjalo: uphi? – isibanjalo nguphi? Baphi? – yibaphi? Liphi? – yiliphi? Siphi? Yisiphi? Ziphi? – yiziphi? Luphi? – yiluphi?
Kusobala-ke ukuthi zonke lezizibanjalo ziqalisa ngo –yi- ngandle kwaleso esakhelwe phezu kwesabizwana senani esiqalisa ngonkamisa u-. Sona siqalisa ngo-ng-.
