Isikithi

Umlobi wogwalo nguJ Sibanda, Ugwalo lona ludindwe yiCollege Press

Ukudla kwamaNdebele

Kuviki ephelileyo sifunde ngezinye izifuyo zamaNdebele ngemva kokufunda ngenkomo. Lamhlanje sizafunda ngokudla kwamaNdebele.

Lapha sizwa kuthiwa minengi kakhulu imihlobo yokudla okudliwa ngamaNbebele. Sizakuzwa amabizo akho besesifunda ngemvvelaphi yakho. Ezikhathini ezinengi nxa sifunda siphonuzwa ukuthi lokhu yilokhu kodwa singazihluphi ukuthi ulutho nxa sekuthiwa lokhu yini singadingi ukuthi kuvela ngaphi langaphi ngokutshiyana kwakho.

Okokuqala sizwa imvelaphi yokudla okulinywayo. Isilimo sizwe ukudla okuphekwa ngaso. Umumbu kuphekwa ngawo inkobe (igwadla), ukhothi, isitshwala, ilambazi, amahewu, utshwala, isinkwa somfahlwa, isijeza lomxhanxa.

Amabele ambele apheka inkobe (uhayezi), umcaba, isitshwala, ilambazi, utshwala, intondolo. Inyawuthi ipheka isitshwala, ilambazi. Ife yona kutholakala isitshwala (senkubalo) lesendunduzelo yentombi.

Ayidingi kuphekwa, idliwa yimfe. Idumba ipheka inkobe, amawobe, imibhida (isitshebo), ibhizha.
Amazambane apheka inkobe ledobi. Indlubu zona zipheka inkobe. Amajodo aletha inkovu, umxhanxa, isijeza, injetshebele. Amakhabe ayikudla okuvuthwa ngokwemvelo. Awaphekwa njengokunye ukudla.

Amathanga aphekwa ngebhobola. Aphekwa adliwe engamathanga. Amakhomane aphekwa adliwe engamakhomane.

Ukudla okuselwayo. Izithelo zezihlahla. Nanzi izibonelo: umkhomo, umdlawuzo, umtshwankela, amagama, umbumbulu, umgwadi, uxakuxaku, umhlali, umkhuna, isigangatsha, umqokolo, umthunduluka.

Umtshekisane, umsosobiyane, ububese,umkhemeswane, umwawa, amathofi, umkojompa, ubhunzu, umpumpulwane, umviyo, umhagawuwe, intakubomvu. Ziselwa zivuthiwe ngokwemvelo yazo.

Okudalwa yizibungu — inyosi, imbazwane, imasi, ingongomtshane, ibhotshi, isanyelane, imbongolwane.

Yikudla okuthatshwa kulungele ukudliwa. Izibungu ezidliwayo: amacimbi, izinhlwa, amahlabusi, intethe.
Okutholakala ezifuyweni; Inyama. Uhlelo lwenyama ngaphansi kwesitho, ingcazelo yaso Kanye labasidlayo ngokomdabuko. Izibonelo: inhloko likhanda lenkomo. Inhloko idliwa ngabadala. Inkamanzi ngumlomo wangaphansi wenkomo kuthiwa udliwa yizalukazi. Isijinkolo kuthiwa yintamo yenkomo.

Leyo-ke kuthiwa idliwa yisilisa. Isankala kuthiwa yintamo lembambo ezimbili nhangothi zombili kuthiwa zidliwa zinduna. Ungiklane (ukanethwa), yena yisifuba senkomo esidliwa ngamakhosikazi.

Isiphanga yisibhebhedu esingaphezu komkhono. Akukhethi ukuthi idliwa ngobani.

Umkhono lunyawo lwangaphambili enkomeni lwaludliwa yinkosi. Amangqina ngamasondo enkomo wona adliwa ngabafana. Ulusu yisisu senkomo yona-ke idliwa yisifazana. Umthala yingxenye yolusu emhlotshazana, eqinileyo yona yayidliwa ngobaba.

Itwane yisitho esilamakhasi alobulongwe. Kulezi insuku abantu bathi libhayibhili balidla liluhlaza abadala.