Mkhululi Ncube
KUSABALALE ividiyo etshengisa umfundi oleminyaka engu-16 ofunda eSingeni Secondary School eNkayi etshaywa yindoda, okuchothozwe ngabantu abanengi, kwaba lezikhalazo zokuthi umsolwa kumele athathelwe amanyathelo omthetho.
Isehlakalo lesi, okubikwa ukuthi senzakala mhlaka 30 Mfumfu, sesiphinde savusa ukukhathazeka ngokuphepha kwamantombazana esikolo ahamba umango omude ezindaweni ezilabantu abalutshwana lapho esiya kumbe evela esikolo kwezinye ingxenye zeNkayi leLupane.
Umsolwa, owaziwa ngebizo elithi Zulu kuphela, kubikwa ukuthi uvela endaweni yeLuhumbe esigabeni seGwambe eLupane, eduzane lomngcele wesigaba seNkayi.
Umfundi lo kubikwa ukuthi wayehamba labanye abafundi sebebuyela emakhaya bevela esikolo ngesikhathi kusenzakala isehlakalo lesi.
Ungumfundi ohlala esikolo esingabizi imali enengi njalo nxa engekho esikolo uhlala komalumakhe.
Umalumekazi wakhe, uNksozana Siphahliwe Gumude, uthe umfundi lo ujayele ukubuyela ekhaya maviki wonke ngoLwesihlanu.
Uthe intombazana le yafika ngekhaya ilimele, umzimba uvuvukile njalo iyunifomu yesikolo idabukile.
“Wafika umzimba uvuvukile wasitshela ukuthi utshaywe ngumfana owayelabanye ababili. Iyunifomu yayidabukile njalo wayehamba nzima. Ulandule ukuthi wayethandana lomfana lo.
Sithemba amapholisa azalithola iqiniso ngendaba le,” kutsho yena.
UNkszn Gumude ubekhuluma ngesikhathi exoxisana lentatheli esesibhedlela seMbuma Mission Hospital, lapho umfundi lo ayehambe khona ukuyahlolwa.
Uthe iyunifomu yomfundi yayilamachatha egazi njalo kayisagqokeki.
Isisebenzi sezenhlalakahle emphakathini, uNkosazana Ntombizodwa Moyo, uthe kudingeka ukuthi kwakhiwe isikolo samabanga aphezulu endaweni le ukuze kwehliswe imango emide ehanjwa ngabafundi besiya esikolo.
Uveze ukukhathazeka ngembiko ethi abafana bacathamela amantombazana esikolo endleleni ezingelabantu, bewahlukumeza njalo bewatshaya nxa esala ukuthandana labo.
“Umntwana watshaywa okuzwayo. Uyehluleka lokuthwala loba yini ngenxa yobuhlungu. Uthi uzwa ubuhlungu emlenzeni lasemahlombe. Umfundi lo uphike ukuthi wayethandana lomsolwa. Uthe uyamazi njengomdlala webhola oyake azodlala esikolo sakhe. Kodwa loba kungaba njani, akulasizatho esingavumela isenzo asenzileyo,” kutsho yena.
UNkszn Moyo uthe ukhathazekile enhliziyweni ngenxa yesimo somfundi lo njalo ucela ukuthi kuthathwe amanyathelo okuvikela amantombazana endaweni le.
Uthe amanye amantombazana ayekela isikolo ngenxa yokukhulelwa, kuthi amanye ayesaba ukuqhubeka esiya esikolo ngenxa yokuhlukuluzwa endleleni.
Uphinde wakhathazeka ngokuthi baphuza ukubikela amapholisa.
Ngakolunye uhlangothi, inhlanganiso yeMthojeni Women’s Forum isithembise ukuncedisa umfundi lo ngosekelo lwezengqondo, iphinde incedise imuli yakhe ngendleko zokuhamba lezokwelatshwa.
Umcebisi wenhlanganiso le, uNkosazana Lizinethi Beta, uthe kulendingeko yokuthi kuthathwe amanyathelo aqinileyo okulwisana lokuhlukunyezwa kwabantwana besikolo.
“Sizancedisa umfundi lo ukuze athole ukwelatshwa okufaneleyo kanye lokusekelwa ngokwengqondo. Sikhathazeke kakhulu njalo asikuthakazeleli ukuziphatha okunjalo kwabafana kumbe amadoda ahlukumeza abantwana abavela esikolo. Kudingeka ukuthi bonke abathintekayo bahlanganise izandla nxa sifuna ukwehlisa udlakela olusekelwe ngokobulili,” kutsho yena.
UNkszn Beta ucele ukuthi kuqhutshwe imikhankaso yokwazisa uzulu, ikakhulu emaphandleni lasezindaweni ezikhatshana lapho okunzima khona ukuthi abantu bathole ulwazi.
Uthe izikolo, zisebenzisa izifundo zokweluleka abafundi, kumele ziqinise imizamo yokufundisa abafundi ngokuphepha kwabo langamalungelo abo.
“Siphinde sikhuthaze abakhokheli bomphakathi, okugoqela izinduna, iziphathamandla zomdabu, amakhansila ukuthi bakhulume ngendaba le emiphakathini yabo. Abazali labo kumele bafundiswe ukubika amacala anje ngokuphangisa,” kutsho yena.