Online Reporter
Siphathokuhle Ngulube
Salibonani bafundi. Ngithemba liqhube kahle ezifundweni kuleli ithemu esesiligqiba njalo lenze kahle kakhulu kumihloliso yenu njalo lezifundo zethu kuphepha likaZulu zilincedile kakhulu.
Siyaqhubeka sikhangela izingoma esizweni samaNdebele njengoba satsho ukuthi isizwe samaNdebele besinothile ngezingoma njalo beziqakathekile ngoba zilendima enkulu ebeziyidlala.
Okunye obekuqakathekile ngesizwe samaNdebele yikuthi beziqukethe imbali yonke yesizwe. Bezisiba yindlela yokudlulisa imbali lakho konke obekuqakathekile esizweni samaNdebele kudluliselwa kuzizukulwane.
Zikhona izingoma ezilanda imbali yembangela yokubaleka kukaMzilikazi esuka esizweni sakoZulu esiza kweleZimbabwe. Ngithemba siyakhumbula ukuthi uMzilikazi loTshaka babanga izinkomo uMzilikazi ahamba wayazithumba esempini ethunywe nguTshaka.
Ngemva kokuthumba lezinkomo uMzilikazi kasazihambisanga lezinkomo, yaqala lapho ke ingxabano. Ikhona ke ingoma elanda le imbali amaNdebele kade esithi ezibusela etshwaleni bayihlabele ngoba bekhumbula leso siga sikaTshaka loMzilikazi.
Behlabela bethi: “Izinkomo zayidala Indaba, woye! woye!, Izinkomo zayidala Indaba, woye! woye!” Lokhu bekusenza bakhumbule emva lapho abavela khona. Ikhona njalo eyinye ebiveza izimpi ebezisilwa ngamaNdebele. Ibiveza ukuthi bebesilwa izimpi kufe abantu. Ingoma ethi, “Singababulali, yeya! Singababulali yeya! Singababulali yeya babebulala obaba.” Abephindwa phindwa amabala la beveza khona ukuthi ekulweni kwezimpi lapha kwakufiwa njalo abeNguni laba obekuhlatshelwa ngabo ngamaZulu esizweni sikaTshaka. Angithi yibo phela ababezingela abalandeli bakaMzilikazi bebabulala. Labo abalandeli bakaMzilikazi bebengahlalanga nje babukela, labo bebesilwa bezivikela njalo labo bebulala, yikho phela besithi, “Singababulali”.
Izimpi nje beziyingxenye yempilo yamaNdebele ngoba Inkosi lenkosi ibizizwa ukuthi iyinkosi njalo lokuqina kwayo kwakuvezwa yikunqoba lezi izimpi. Ikhona ingoma ababeyihlabela nxa sebenqobile ethi, “singabanqobi, siyanqoba! Singabanqobi, siyanqoba!” Imbali iyakuveza ukuthi uMzilikazi wasuka kwelikazulu wahamba esilwa izimpi ethumba lezinye izizwe ebalekela uTshaka.
Zikhona izingoma ezikuvezayo futhi lokho. Uthe eseseZimbabwe kuyavela ukuthi wakha, umuzi wakhe koBulawayo. Zikhona izingoma njalo eziyilandayo imbali yakhe esekoBulawayo kanti futhi zikhona eziveza ukunyamalala kwakhe isizwe saze salamba saswela umuntu ongasivulela inxwala ngoba kwakungumsebenzi wenkosi ukuvula inxwala.
Kuthiwa uGundwane Induna yakhe enkulu ngemva kokudingisisa ukuthi iyephi Inkosi beswela umkhondo wayo, bacabanga ukuba inkosi isitshonile. Kuthiwa ke bakhulumisana loNkulumane umntaka Mzilikazi ukuba abekwe ukuba yinkosi ukuze avulele abantu inxwala.
Bakwenza lokhu becabanga ukuthi basiza isizwe kanti sekonakele ngoba phela isaga sitsho ukuba akulalanga elaphuma elinye lingakatshoni, sitsho njalo isaga angithi babengalabo ubufakazi bokuba inkosi ifile. Inkosi ithe iphenduka ke yazonda kakhulu yabulala izinduna zonke ezaphatheka ekubekeni uNkulumane njengenkosi.
Zinengi ke izingoma ezahlatshelwa ngalesi isikhathi, ezinye zaziyindlela yokuveza ubuhlungu obabakhona esizweni ngenxa yendlala abantu besehluleka ukudla izilimo zabo ngoba bengavulelwanga. Kwabiya kwabalobuhlungu esizweni ngoba lezinduna ezinengi zafa.
Kwabalesililo esesabekayo esizweni. Zikhona ke izingoma ebeziyisililo kakhulu ababezihlabela ngoba bekhala njengesizwe ngokulahlekelwa zinduna ezinkulu njalo zincedisa Inkosi ukubusa isizwe.
Ngalokho ke izingoma ziyayiveza yonke imbali yesizwe njalo zazisenza bahlale bekwazi imvelaphi yabo.
Lalamuhla isizwe samaNdebele kuzizukulwane lokhe ziyikhumbula imbali ngàlezi izingoma. Ziyasebenza lokufundisa intsha le ezalwayo ukwazi imvelaphi yesizwe. Okunye njalo beziyindlela yokukhuza isizwe ngokubi abakwenzayo. Abadala nxa babelento embi abayisolayo okunye babekuphumisela ngezingoma kwabatsha.
Kuyavela ke ukuba izingoma beziyingxenye yesizwe ngakho beziqakathekile njalo lalamuhla lokhe zisebenza ukudlulisa izifundo kanye lokunye okunengi nengi obekuqakathekile esizweni okuhlanganisela amasiko, indlela yokukhulisa abantwana, ukudla, ukuthathana njalo njalo.
Asihlanganeni ngeviki ezayo.
