Siphathokuhle Ngulube
Salibonani bafundi. Ngithemba lenze kahle emihlolisweni yaphakathi komnyaka ngoba phela yiyo etshengisa ukuba beliqhuba njani ezifundweni kusukela ekuqaleni komnyaka. Ngithemba njalo lezifundo elizithola kuphepha likaZulu zilisizile kakhulu emihlolisweni yenu. Kuleli iviki sizakhangela izingoma esizweni samaNdebele. Izingoma beziyingxenye yempilo yeNdebele ngoba phela bezihlatshelwa ezindaweni ezinengi.
Okokuqala izingoma beziyimihlobo eminengi. Zikhona izingoma ebezihlatshelwa nje ukulibazisa abantu. Lezi zingoma ebezihlatshelwa emthimbeni kumbe emidlalweni ethile abantu bezilibazisa nje bekhululekile. Izingoma ezinjengezesitshikitsha bezihlatshelwa abantu besifazana bazigide kakhulu emidlalweni ethile. Izolo omama labobaba bebengahlangani emigidweni ethile, bebegida behlukene. Isitshikitsha bekungumgido wabesifazana lapho abakade behlabela bagide okumangalisayo besekuthi abesilisa bona bebegida umgodi okuthiwa yisitshingo.
Uyahambelana lesitshikitsha kodwa indlela obaba abaphakamisa ngayo unyawo itshiyene lendlela omama abaphakamisa ngayo. Bekugidwa ke emidlalweni kukholiswa kutshintshwana kungene obaba kungene omama kube kuhle kubenjeyana. Zikhona njalo ezinye izingoma ebeziqakathekile ebezigidwa nxa kuvulwa inxwala. Inxwala ngumkhosi obuqakathekile kakhulu esiNdebeleni. Bekuthi kungalinywa nxa izilimo sezivuthiwe besekusiba lomkhosi omkhulu wokuvula ukuthi izilimo lezi zidliwe.
Zikhona izingoma ke ebezihlatshelwa ngomkhosi lo obuqakathekile njalo uvulwa yinkosi bezingazisizingoma nje kodwa bekuzingoma ezilomutsho othile ngaleli ilanga. Bekuhlatshelwa kugiywe kubongwa abaphansi loNgwali ngokubapha izulu lesivuno esihle kubongwa njalo ukuba izimuli zizasutha kakhulu. Zikhona njalo izingoma ebezihlatshelwa abantwana. Lezi bezibizwa kuthiwe yimilolozelo. Bezihlatshelwa kakhulu ngabalizane nxa besele labantwana. Abalizane yilabo abakade besebenza ukugcina abantwana.
Yibo abakade bekwazi izidingo zabantwana okudlula omama babantwana. Nxa sebekhala ke abantwana bebehlatshelelwa izingoma lezi. Umlizane ubehlabela ngelizwi eliphansi njalo elipholileyo kwesinye isikhathi umntwana aze ajumeke alale ngenxa yokulolozelwa yilezi izingoma.
Abantwana labo bebezithanda kakhulu lezi izingoma okade kusenza ukuba zingaqala ukuhlatshelwa bathengise injabulo enkulu kakhulu. Zikhona ezinye izingoma ebezihlatshelwa nxa kuthethelwa. Lezi bekuzingoma ebezithi zingahlatshelwa zivuse amadlozi athile ukuze phela akhulume okuthile ngemuli kanye lalokho okufiswa yimuli.
Ingoma zamadlozi bezingaphongu kuhlatshelwa nje hatshi, bezihlatshelwa ngenjongo yokuvusa lawo madlozi. Bekuthi nxa esephumile amadlozi akhulume lokho akufunayo ebantwini bawo abantu labo babuye bakhulume injongo yabo zokuthethela. Injongo bekungaba yikubonga okuthile amadlozi akwenzele imuli, ukucela ukuthi abantwana bathole umendo, ukucela impumelelo emulini, ukucela ukuvikelwa emikhuhlaneni ethile, ukubika inhlupho nje ezitshiyeneyo imuli ehlangana lazo. Konke lokhu bekukholwa ukuba amadlozi azakuphendula.
Zikhona njalo ezinye izingoma ebezihlatshelwa nxa kubuyiswa. Umbuyiso ubuqakathekile ngoba ubuletha umuntu omdala ekhaya ukuba azogcina imuli yakhe. Izingoma ebezihlatshelwa lapho bezihambelana lalokho. Bezisiba lamazwi atshoyo ukuthi lowo muntu omdala kabuye ekhaya azogcina abantwana. Mhla wombuyiso bekuhlatshelwa kugiywe abantu bakholise. Ezinye izingoma bezithi zingahlatshelwa kakhulu abanye bacine bephunywa ngamadlozi.
Idlozi belingaphuma likhulile okuthile mayelana lalowo mbuyiso kumbe mayelana lomufi lo obuyiswayo kumbe njalo mayelana lempilo nje yabantu lapha ekhaya.
Beziqakathekile izingoma zombuyiso ngoba bekumele zibe lomutsho othile ngaleli langa. Zikhona njalo ebezihlatshelwa emithimbeni. Ezinye bezihlatshelwa kugidwa kukholiswa zibekhona ebezihlatshelwa kuchothozwane kubengathi kuyaliwa kanti hatshi yiyo indlela yokwendiselana kwakhona. Zinengi izingoma ebezihlatshelwa emaNdebeleni kukanti zonke nje bezisiba lomutsho othile. Sizaqhubeka sikhangela ezinye ngeviki elizayo. Libe leviki elihle.




