KALANGA: Akuna unondidiya hingisa mali yangu

Lobs Buhegwedu Dube
Kana zwinhu zonda zwihanduhanduka. Nedzaka dzilinjizi kwaba whobana. Paka pema madziba dzaba zila ndipo patetjuluka napo gwizi. Kwakakubhikiwa busukwa kubuKalanga banhu begun’wa bekoti balaladza bekozana. Yaka izan’wa ndhazula newhoso kufiwa. Banhutana beposa matjoba bezana whoso. Waka uliponi, ulingapani?

Hango yaka itjigegwe isanhu ikamela bhalo sonhu sekwamunoyibona nasi. Kwakakulimwa vula ina, hhala kulitjinhu tjinohha hule kwelubaka. Ngono nasi hhala kwaba tjinhu tjemahhuba ose. Ntolo waka uwha kulebgwa nezwakatikala mugole lehhala. Nasi awungatjajalo kana makole wose aba ehhala. Ungati uti gole lehhala tika bhuzwa kuti lipi.

Ngono pagunon’wiwa aguton’wiwa koga  mali inoba idliwa nebommebo bali ipapo. Koba kuhahamugwaniwa. Ape kuna unamahhimali akalutala ndekukwe, inoba jekawatjeka wabhata gulu  ndelile. Unomuka egulo bhaya guwo eti pamwe kuna wakawunkhwibila kati kusina. Yagala mali ndizo zwiyeto zwayo. Yakabangalala, uyihle ayita thaka yonhu. Mali ape ilipo inolamba sumbikika. Kene ilimusamba inokutekenyedza ukadzina ukayidusa kene usingade.

Ipapo ndiko pela kwayo. Atizi kuna bakakula banayo, pamwe inotongobawhila ngoni.

Kunjinji kunotikala iko kudzindhale. Kumwe ndekusinga lebgwe kumwe kwagala kusinga lebelekekwe pana banhu. Ndebo dzawunowha kubusukwa dziwhulu. Bamwe banondila kuti banodziwhilila bamwe bali ibo beni badzo. Kwazo kwazo basina mali ndibo bana dzingano dzino tjenamisa kakale dzisekesa.

Nayiyeyo zila kota kuti kene nhu eleba malebeswa kusibe ne unowhowungalamoyo.Whoko kwakatikala limwe hhuba. Bhofu lakahwa hhuba lose litendeleka doropo lose likumbila kuti banhu balibhatshe ne mali. Ngono bamwe ndebakabeliwhila ngoni koga bamwe belamba nemali dzabo kene banadzo.  Umwe nlume wakalibona akalilingisisa nekuti na iye waka alipa madlanyana  inolingika eti unobhatsha nhu woNdzimu unodziyila.

Kana nayiko dziyila konda nekuti ndiyani. Ungati nodziyila nekuti awuna tjakati ubva uwana umwe ekubona sonhu nhu umile zwibuyanana. Nlume tate iwhoyo waka eti bhofu lodziyila kati ilo lisingazwibone dziyila. Kulili kumbila mali waka ulin’hingo sonhu wose unomuka mangwanana engula enda kun’hingo. Kana kun’hingo ndiko kwatino lipiwa ape tahinga. Ndizo bhofu lakalihinga lilipiwa ipapo n’hingo walo kuli kumbila.

Nsi iwhoyo mapamali wakati kwaba madekwana akakumbula nodzima nyota pakati kwedoropo pagunon’wiwa busukwa. Ipapo waka ubawana bose bakasiyana. Nebakadzimmayi banotengesa ndiko kwabakabedan’wa bakadabila.

Wakanginake iwhoyo nlume akanohaka paangagala kuti agudane. Ngono iye waka abinga kuti anon’wa tisingazibe kuti nayezwi zwimwe zwinjinji zwakazwili mun’umba yeyedzisa zwakazwili munkumbulo uwe kene kukwe kwaka kulibusukwa goga. Wakati etjatjebuka elingisisa zwinotikala meho awe akahangamidzana nekumwe jayiva kwa aka asatongobona.

Kwakakuna bakadzimayi babili nonlume un’ompela. Bakadzimayi ibabo bakabenga banoyi abazombala.  Zana waka ungati bakakundila ku-yunivesithi yekuCongo.  Tjakatjizanisiwa tjibuno kwekuti wose nlume waka pelela waka asingake akalekedza linga. Kwagala zwimwe izodliwa zwemeho banhu behwisa hhuba kana ungakutini.

Bamwe balume banoti banoba bekuswa mahanhu ndizo bakadzikulu basigwadziwe. Kwakakuzan’wa muna iyeyo nhanga yebanhu batatu kutjulukiwa kupuniwa kutumbiwa balawhuda.

Waka alipo ndiye wakabona. Banhu batjaka lingilila bekawha nlume umunhanga emimila eti “ihhani munditole mmayi bangu ndowhobulayiwa nozipigwa, ndaka ndisingazibe kuti nebhofu lingazipigwa zwingapa, sedziyila ndibhatiwa yemwanedu”.

Namibo ndakajali anditoziba kuti tjakatjobhakhwa ini. Kana zobon’wa newakalingilila kakale zwiwhiwa newakawhilila. Banhu bakabva baloba mhande kukawhakala bamwe beti  “nasi bhofu  lina mali, whugala kwalo nasi alingalale loga lonholala lakabhanga”.

Kwakati kuyago nlume waka etjambongina akabva akumbula kuti ndilo bhofu laapa mali. Wakamilika elibilidza enda kubhofu eswika eti kulili “tokupa mali dzedu titi nodziyila kati iwe nohha uwhopa mawhure?”. Bhofu lakama zana likalingana nawe sekunoyi lowumbona.

Tjinyolotjo lakavondomoka likawumbhata liwumilidza liwumposela kutjena. Banhu batjakatjenama kukawhakala whi liti “bhatani tjilema tjowhobulaya nhu” . Lakawhikala lilebeleka netjikhuwa liti “No one tells me how I spend my money on what, with whom or at which place”. Lakajalo libgwilila munhaga  libudza basikana balakalizana nabo kuti ngabasedzele lizane nabo  bawolobelane.

Mano mano malayan’wa , zwiyeto zwebhofu zwakazwakalulama kene, iwe sobona kuko notini?

Kalanga Language and Cultural Development Association [email protected]  +263 772 610 726

Related Posts

IHerentals ibusa kuzicoco ngoNkwenkwezi

Nkosilathi Sibanda IQEMBU leHerentals College liqhubeke ngokutshengisa ukuthi selingelinye lamaqembu alamandla kuCastle Lager Premier Soccer League ngemva kokuba umqeqetshi walo uCelestino Benza lomdlali uRalph Makanyara Kawondera bethole imiklomelo kaNkwenkwezi. UBenza…

Inkawu yemali icela ukuya emacansini lomniniyo . . . usiphatheleni unikela inkawu ayisebenzisa ‘ukubutha’ imali kwabanye

Gibson Mhaka KULEZINSUKU ilokitshi leCowdray Park koBulawayo seliphenduke laba yindawo egcwele indaba ezimangalisayo ngemva kokuba omunye usiphatheleni eveze inkawu athe isimhlukumeza ngemva kweminyaka eyisebenzisa ukuthathela abanye imali zabo. Indoda le,…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×
×