Buhegwedu Dube
LUBAKA gunjinji banhu towolota takalinga, tikumbula zwinhu zwatingathama nezwatinohaka thama.
Totongokumbula nezwatinoti dzene zwatikala. Zwatinohaka nezwatinohema tozwisa mumikumbulo yedu tikadza tikazwibona sezwinhu zwinotikala.
Wolota wakalinga ndiko kunothama tikandila mbeli nebutjilo mubutjilo tikathama makaabadzo tibhudilila timilidza hango yedu. Ikoko kotikala koga hapa zwatinowolota zwisingapelele pawolota koga zwindila mbeli tiyedza nepatinotubula kuti dzene tathama, tithama. Tjikulu whuthama.
Mawoloto manjinji akasala kuLuveve nekuHyde Park. Amwe anowhosala kuWest Park ngobe beni bawhodza bakafa basathama zwakanaka zwimumikumbulo yabo. Ngono tjakumbugwa koga tjisatiwa akuna zwatiwa.
Ngatjiwolotewe tjitiwe. Ape tjikona tjibudziwe bamwe batjitolele pehhugwi batjindise mbeli. Bamwe ndebanowolota koga bamwe beziba tola tjawolotewa kene nkumbulo wahha bakawubaakanya bakawunta tjinhu tjakalingikala kakale tjingatjidza tjaba.
Ini iwe tjimunkumbulo uwo nekwetjiKalanga? Noti dzene kwatikalani nekwetjiKalanga mumakole mahanu anohha? Tongohanganya nkumbulo uwo ualakane, uzwibhuzwe, uzwihandule ngekwawunokumbula ngetjiKalanga. Bamwe ndebanoti dzene tjafa tjikapela tjikati whu! Kwakalulwama nayiko, nyoka inoluma whuku ikasayidla. Ngono bamwe banonga imi banoti dzene tjiKalanga tjamusidzigwa tjikamilika tjikawhakala hango yose muNzi-wemabgwe ngobe nditjo tjakatanga ngina muna ino hango. Akuna unolamba ngaandibudze kuti lulimi gwakatanga lebgwa muna ino hango ndigupi. Ndakawunlindila. Ngaahhe titongozuwa ngekwemabvilo enjudzi dzimuhango ino yeNzi-wemabgwe. BaKalanga ndiswi bekutanga.
Ngono umwe nsi nokumbula zwinokupinda. Ungazwibona unamahhimari asimahoma, uliHe, unabalanda, ukazwiwana womba lumbo gunoti “BoHe bagele dombo balanda bagele pasi”, ukoti upapadzuka uzwibona utji iwezo neman’a awo etjinga akakona bgwe lekukudza. Koga nobe watongo hanhabo kwelubakanyana mumoyo.
Ungawolota wakatanha furamatjina kati nembetha awutalele pehhugwi kwawo ulelezo pasi muzila yenyoka.
Whuwolota, akuta kulinlandu.
Ndakatongowana zwanana zwidadilana, tjimwe tjiti kutjimwe “wakawolota ulimbatshi wotilika zwitundu pehhugwi kwebhasi ukapapadzuka ulipehhugwi kwe wardrobe wakabhata kabhudula tjatate babo ubhuzwa kuti igobhodo linojita poni?” Bana baka bezanisana. Apa tililele towolota nezwatisingahake kene zwisakatilizana.
Wolota kwakanaka whuwolota uligele usakabhakhwa newhope. Nohalawula tjawunohaka wolota. Kana awulilele ungawolota wakadiwazo newakanaka kunotjenamisa, ubhatazo pawunoda, mudana zwenyu musekelelana kuba kuhha hhinyoka limutatamila udzoyedza labuka kukona ulodziyidzika upapadzuka womimila wopfula ngubo.
Ukoti utjakatjenama uwha nkadzikulu ekubhuzwa eti “Tjandapiwa wawawudana muhope ndiyani, nasi nowhondibudza zwakanaka” kujalo kusina tjawunoziba ngono dzili whope.
Ndiligele zwangu ndosopapadzuka ndabona zwinjinji nekwetjiKalanga. Ndoba ndabona yose mwahha yakakwagwa ngetjiKalanga, banhu bose belebeleka tjiKalanga kusina unozwisumbika, kusina unoziba gumwe lulimi. Ndosobona zwikwele zose zweBulilima, Mangwe, Tjolotjo, Matobo naboGwanda zwidiya Kalanga, banhu belebeleka mudzihala kulitjiKalanga, nepatinolayidziwa zwinotjenjedza kwakakwagwa netjiKalanga kuyi
“Akutongin’wa, usin’we, akutopfutiwa, ndepanotjuluka n’ombe, tjenjela mabgwe anowa, musipise hango, hingisani ma-condom, lupapu (TB) golapika, akutobvumigwa hingisiwa dzihala, usingine nethobolo, musitundile pasi, mungule maboko ape mapedza” nekumwe kunjinji kwawunga kumbulabo.
Kungatihanhisabo sebaKalanga uwana kwakakwagwa “Tomuwamutjila nemaboko akanaka” unginabo muKingdom Hotel ina nyenyedzi dzilihanu, uswika paCasino iti kukuli “Munjani, isa mapeni mabili”. Ape unda kun’umba nhukununu uwana kwakayi “Balume, Bakadzi” uhalawulabo kwakakulizana kana ndiwe unoba uzwiziba kuti uwetjini. Ape uliwetjilume utjambobva kanyi uswika udzohaka panolahigwa vula uhaya, ubona zwinu zwakatjinga zwitjenatjena waa zwina makaha mukati ubva wabona kuti ata zwinhu zwakalizana tundigwa izwezwi zwakakulungigwa zwingapa. Uti utjakahangana n’holo kungina khuwa liswika litundila ipapaya likulinga liti “eyi ndandapalala ndontundo”. Kose ikoku kungakuhanhisa ukanda uzwiloba fuba uzwibona nawebo ulinlefu ngobe lulimi gugo gobon’wa nebanhu bawusingakumbulile kuti bangaguleba boguleba.
Anditoziba kuti lowhoswika lini ilelohhuba koga imi nawe ndiswi tingathama kuti liswike. Kene kusinasi koga kungaba mangwana. Ngatimilikeni. Sedze imbuya pahwa.
Kalanga Language and Cultural Development Association [email protected] +263772610726.




