Watsha Tsotsi: Qaphelani ukugqekezelwa baphathi bezikolo

SIYADIBANA njalo mahlabezulu sicebisana ngendaba zethu zakoCALA lomzali wakhe uSigilamkhuba. Kuviki edluleyo sixwayisane ngezokuphathisana labesifazana abayibo abahlukuluzwa kakhulu ezindlini lasendabeni zezocansi.

Sikhulume ngezeVictim Friendly Court (VFC) leVictim Friendly Unit (VFU) okwasungulelwa ukubaphathisa abesifazana laba kwezokubika lokuthethwa kwamacala abahlangana lawo.

Siphethe udaba lwethu ngoEdmore Bhebhe isakhamuzi esadlwengula umzukulu waso oleminyaka engu-15 lo Gift Mwinde owabamba unkazana oleminyaka engu-17 ubudala. Lalamuhla, lokhe sisithi thina phansi ngabadlwenguli ngoba besibulalela ikusasa labantwana bethu. Phela angithi omama yibo abathwala isizwe lokugcwalisela umlayo wokuzalana sisanda? Ukuthi kulowomlayo kudinga abesilisa, kakutsho ukuba sokumele bahlukuluzwe. Lamuhla sizasuka ezindlini kesiye ezikolweni njengoba zisanda kuvulwa nje.

Abakhokheli beZimbabwe Republic Police (ZRP) kuzwe lonke lakuleli, bananzelele ukuba ngenxa yeziphithiphithi zokubhadalwa kwezimali zezikolo, o“tsotsi” labo balakho ukuphithizela begqekeza izikolo, amabhanga lezinye indawo ezinjalo ezingabe zilemali. Inhloso yezigilamkhuba lezi kuyabe kuyibusela nje, ukufuna imali abangayisebenzelanga. Laba bayabe besephula omunye njalo umlayo wendalo yoluntu owokuphila ngezithukuthuku.

Bona bayabe befuna ukudla embilaphini zabanye. Pho-ke umanyano kazulu lamapholisa usuke wale ukuba lelohlazo liqhubekele phambili, ubatshisa njalonje o “tsotsi” laba. Umanyano lo uyafunga uthi tsotsindini, uyatsha kuphela emhlabeni lasezulwini, ngcono uhlambuluke uxekane lokugila imikhuba!

Izikolo zande ukugcina imali yazo khona ezikolo lapho. Silixwayisa ukuba abangelamabhanga, vulani amabhuku okugcina imali yesikolo lingahlali layo ezindlini, emahofisini kumbe kuma-safe. Kulezigangi ezidubula amasefa lawo zithathe imali njalo ngalesisikhathi sokuvulwa kwezikolo, amacala okugqekezwa kwezikolo ngalolohlobo ayanda.

Uma selilebhanga lapho eligcina khona izimali zesikolo, lingathumi muntu munye ukuyafaka leyomali esiphaleni senu (ebhanga). Kungaba lamaqili kumbe abangangenwa ngumoya wobusela babaleke laleyomali yesikolo kumbe njalo, amasela la agqekezayo asuke ananzelele ukubana uzibani nguye ohambisa imali ebhanga. Amasela la alakho ukumyenga lowomuntu ngoba ezikhathini ezinengi lapho okutshontshwa khona imali enengi ebhanga kumbe esikolo lakwezinye izakhiwo zamabhizimusi, kuyabe kulomuntu okhokhela amasela lawo osebenza kuleyondawo kumbe owazi mhlophe indlela lelobhizimusi eliqhutshwa ngalo. Oyabhenka lo, ulakho njalo ukuhlaselwa!

Kulabahambisa imali ngezimota ze-security belabonogada abagodlileyo. Labo laba balakho ukutshontshelwa ikakhulu ngasonalesi isikhathi sokuqala komnyaka. Laba sibacebisa ukuba bangasebenzisi indlela yinye yokuya ebhanga. Kabaguqule lezikhathi abahamba ngazo ukuze o“tsotsi” behluleke ukubalonda. Phela amasela eba egodlile ayingozi azimisele ukubulala ngokwakho ukuze athole imali kumbe yonke eyinye impahla eyinotho efana kunye legolide lamanye amatshe aligugu.

Baphathi bezikolo, silikhuthaza ukuba limanyane labacuphi beZRP abaseduzane lani abogatsha lweCriminal Investigation Department (CID) bahlale belazisa umumo walapho elihlala khona lani libacebisa ngezokulondoloza imali yezikolo. Kunzima ukuba abazali bethwele nzima ukukhupha imali le njalo bekhangelele ukuba ithuthukise isikolo kunye lemfundo yabantwababo, bezwe kuthiwa itshontshiwe. Imali yesikolo itshontshwa ngobuqili (fraud), ngobutshapha, ngobugwelegwele (corruption), ubusela ngokwabo (theft), ukuthathelwa ngodlakela (plain robbery), ngokugqekezwa kwezakhiwo (unlawful entry and theft) icala elalibanjanisiwe liyi — Housebreaking and Theft njengokuchasisa engake ngakwenza kundatshana zethu zikaWatsha Tsotsi, ngodlakela lwabagodlileyo (armed robbery) langezinye njalo indlela ezihlukeneyo.

Ngokunjalo, lamuhla sihlose ukuphathisana ikakhulu labaphathi bezikolo ekulondolozeni imali yezikolo kunye layo yonke eyinye impahla eyinotho yesikolo. Phela emfundweni lapha yikho lapho esikhangelele khona ikusasa elihle kithi sonke lakubantwana bethu laba esike sathi thina kakumelanga bahlukuluzwe (abangamankazana) njalo onina labo kumele bahlonitshwe ukuze babondle kuhle abantwana laba.

Izikolo kaziqatshe onogada (security) kumbe bakhulume lamapholisa aseduzane labo. Phela kulamalunga ohlelo lweNeighbourhood Watch Committee (NWC) abhoda njalo nje ezigabeni egcina lokuhlola ukuba izakhiwo ezifana lezikolo lezinye ezinjalo, kugcinakele. Uma izikolo zingasabikanga umumo wendlela ezigcina ngayo inotho yazo lalapho ezilendubo khona, kubanzima ukubakwazi ukuba kumi njani.

Kakukuhle ukucina sokubuzwabuzwa abaphathi bezikolo, ababalisi lezinye izisebenzi zezikolo sokugqekeziwe.

Kasiphathisaneni sonke ukulondoloza inotho yezikolo. Lathi bazali, kasicebisaneni labaphathi bezikolo ezindleleni zokugcina inotho le. Kulezinye njalo imali ezilawulwa yiSchool Development Committee (SDC) ezigoqela ama-levy lezinye imbadalo. Lazo kumele zigcinakale ukuze izikolo zithuthuke.

Manengi amacebo okulondoloza imali zenhlanganiso ezifana lezikolo lezinye zonke esingazibumba zijonge ukuba zisithuthukise. Kasihleleni inhlelo zokuvikela ukwebiwa kwayo leyomali ezifana lesikuthi yi-fraud strategy ngesiNgisi lokufaka ama-alarm, ama-security, ama-CCTV, izibane lapho okulamandla kagetsi khona lokunye okunjalo. Siyabonga bakwethu ngokusiphathisa libala indatshana zethu, ukugcwalisela inhlelo esizibonisanayo kunye lokusipha eyenu imibono lamaqhinga. Lingadinwa lakusasa. Sidibane kwelizayo bakwethu.

Thumelani imibono yenu kunombolo yeWhatsApp u-0783 185 092 kumbe ebulenjini [email protected]/ [email protected]/[email protected]

Related Posts

IHerentals ibusa kuzicoco ngoNkwenkwezi

Nkosilathi Sibanda IQEMBU leHerentals College liqhubeke ngokutshengisa ukuthi selingelinye lamaqembu alamandla kuCastle Lager Premier Soccer League ngemva kokuba umqeqetshi walo uCelestino Benza lomdlali uRalph Makanyara Kawondera bethole imiklomelo kaNkwenkwezi. UBenza…

Inkawu yemali icela ukuya emacansini lomniniyo . . . usiphatheleni unikela inkawu ayisebenzisa ‘ukubutha’ imali kwabanye

Gibson Mhaka KULEZINSUKU ilokitshi leCowdray Park koBulawayo seliphenduke laba yindawo egcwele indaba ezimangalisayo ngemva kokuba omunye usiphatheleni eveze inkawu athe isimhlukumeza ngemva kweminyaka eyisebenzisa ukuthathela abanye imali zabo. Indoda le,…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×
×