Online Reporter
Ugwalo lulotshwe nguTommy Matshakayile Ndlovu loDoris Nomathemba Ndlovu beloBekithemba Sodindwa Ncube
Ukufa, ukuNgcwatshwa, lokuzila
Ukubikwa kwemfa lokukhalelana
Kuthiwa esiNtwini nxa kungafiwa kuthunywa umuntu oseqotshwana, olweminyaka engaphezulu kwetshumi lesithupha ukuthi ayebika ezihlotsheni. Ufika athi: “Kuthiwa ngizelitshela ukuthi uzibani (eqamba ibizo lalowomuntu)” kasekho.
Abayabe bengenelisanga ukuya mhla engcwatshwa lowo mufi bazakuya sekungezinye insuku besiyakhalela labo abafelweyo. Nxa umuntu esiyakhalela abantu abafelweyo kuthiwa uya esililweni. Umuntu oya esililweni ngomkhuba wesiNtu kumele avukele khona ekuseni kakhulu afike khona ilanga lingakakhweli.
Umuntu oze esililweni ufika akhuleke kodwa angaze alindela ukuthi avunyelwe, uhle aqonde khonapho abona kulabantu khona. Ufika aguqe athi: “Sisalibona ngani bantu, langenkathazo lezo bakithi!”Kumbe njalo bangathi: “Sibingelelana ngazo.”
Kulokulila (ukukhala) phela kuleyo ndawo. Kakubanjwana izandla. Kumele lapha kugcizelelwe ukuthi nxa abantu bezekhalela abanye kababaxhawuli. Kayisilo siko lesiNdebele lelo ukuthi abantu bakhalele abantu ngokubabamba izandla.
Ngemuva kokutsho amazwi la labo abeze esililweni bangababaza indlela umufi afe ngayo. Uma engumuntu ogule isikhathi eside izihlobo zomufi zingatsho ukuthi:
“Hatshi, uziphumulele, ukhulu/ubaba, umama, kambe, kunini agula!”
Ngemva kwalokho sebengabuzana impilo baxoxaxoxe. Bangahlalahlala bavalelise bahambe.
Umkhuba wesiNdebele uthi akumelanga umuntu elule insuku engayanga ukuyakhalela abantu abafelweyo kumbe ukuyahlanganisa amehlo lalabo abafelweyo ngoba nxa eseqabuka ehlangana labo endleleni kubanzima ukuthi akhulumisane labo engakaze ebakhalele.
Ukuphuza ukuyakhalela abafelweyo kutshengisa ukungabi landaba labantu owakhelene labo kumbe abayizihlobo. Kodwa nxa umuntu ekhatshana kakhulu kakulandaba loba ephuzile ngoba kuyaziwa ukuthi ukhatshana.
Ukufa kwesihambi — Ukufa akulamango, njalo akulamango ongelathuna. Isihambi laso sasisifa. Isidumbu kwakuthiwa akumelanga sichaphe umfula ngakho nxa isihambi sakhatshana sifele emzini kwakubikelwa abakibo bazesithatha nxa kungachatshwa mfula.
Nxa kuchatshwa umfula babengcwabela kuwo lowo muzi afele kuwo. Kodwa kwakumele bakhuphe inhlawulo ethile. Kuthiwa babegezisa umuzi afele kuwo. Nxa kungumuntu ongaziwayo kwakubikelwana ngaye. Ofele emzini wakhe wayebikela awakibo amadlozi ngesenzakalo leso esiyabe sehlile ukuze abavikele nxa kungaba lokubi okuzayo. Isihambi sasingcwatshwa bucwala lomuzi.
Ngesibanga esizayo sizaqala ngokukhuluma ngokufa kwephahla.
