Langalakhe Mabena
INTSHA isikhuthazwe ukuthi ikhuthalele ukulondoloza imbali lamasiko esizwe samaNdebele, nanko amalungiselelo omkhosi wokukhumbula impi yeGadade walonyaka agxile kakhulu ekuthini abasakhulayo bafundiswe ngembali yesizwe sabo.
Umkhosi lo, oqoqwa yinhlanganiso yeMhlahlo Wesizwe SikaMthwakazi uzaqhutshwa ngoMgqibelo mhlaka-7 Lwezi, esiqintini seGadade, eNtabazinduna, eMbembesi, esabelweni seMatabeleland North.
Umkhosi walonyaka ukhangelelwe ukugcizelela ukuqakatheka kokufundisa intsha ngembali yesizwe, ukuhlanganisa izizukulwane lezisakhulayo kanye lokulondoloza indawo yesikhumbuzo.
Impi yeGadade, eyalwiwa mhlaka 1 Lwezi 1893, yayingenye yezimpi ezinkulu ngesikhathi amaNdebele evikela umbuso wawo ehlaselwa ngabeLungu.
Impi le yabuthanisa amabutho esizwe samaNdebele, agoqela iMbizo, Ameva, iSiziba, iHlathi, iNsukamini leNgubo, esilwa lamabutho enkampani yeBritish South Africa Company (BSAC) eyayikhokhelwa nguCecil John Rhodes.
Lanxa amabutho amaNdebele atshengisa isibindi sokuvikela umbuso wawo, acindezelwa ngamandla ezikhali zempi ezinkulu, ezazigoqela imbhobho yohlobo lweMaxim.
Ukwehlulwa kwamaNdebele empini le kwavula indlela yokuthi amabutho abeLungu athumbe isigodlo sakoBulawayo ngemva kwamalanga amalutshwana, okwalandelwa yikubhidlika kwamandla ombuso wamaNdebele.
Abaqoqi besikhumbuzo seGadade bathe ukukhumbula impi le akusikho nje ukuhlonipha amaqhawe afela ukuvikela ilizwe, kodwa yindlela yokufundisa izizukulwane ngokuqakatheka kokuvikela ilizwe, imbali kunye lamasiko.
Isikhulumi seMhlahlo Wesizwe SikaMthwakazi, uGreater Sibanda, uthe balomlandu wokwenza ukuthi intsha izwisise imbali yesizwe njalo ibone ukuqakatheka kokuyilondoloza.
“Umkhosi walonyaka ugxile kakhulu ekukhuthazeni intsha, ekufundiseni ngembali yesizwe lokulondoloza indawo yeGadade. Sifuna abasakhulayo bazwisise isibindi lokuzinikela kwalabo abavikela isizwe lomlandu wabo wokulondoloza ilifa lethu,” kutsho uSibanda.
Uthe bafuna ukuthi abantu bazwisise impi yeGadade.
“Ngaphandle kokukhumbula amaqhawe ethu, sifuna abantu baxoxe ngendlela zokulondoloza amathuna lokuthuthukisa indawo le ukuze ibe yindawo yokufunda ngembali lokuvakatshela.”
USibanda uthe umkhosi lo uzahlanganisa abantu abatshiyeneyo, lapho okuzakuba lokuvakatshelwa kwendawo eziqakathekileyo ezilembali yempi le.
Uthe abantu bazavakatshela isikhumbuzo esisemgwaqweni, lamathuna okwafihlwa khona amaqhawe.
Kuzalandela umbuthano omkhulu ozakuba lenkulumo zabakhokheli bomdabu labammeli bomphakathi, lamathuba okuthi izizukulwane ezindala zifundise intsha ngembali yesizwe.
Abathengisayo labo bazathola ithuba lokuveza impahla zabo, njalo indawo zokuthengisela zizabiza i-US$20.