UMTHUNYWA

Isenzo

Siyini isenzo?

Kukhona amagama amanengi esiNdebeleni akhomba ukwenza. Amagama la abizwa ngokuthi yisenzo. Nanzi izibonelo: Ubaba uyakhuluma. Inkomo idla utshani. Udadewenu uhluphekile. (Bona) balambile.

Amagama la: uyakhuluma, idla, uhluphekile lo balambile. Amabala la achaza okwenziwa yinhloko yemitsho le. Nanzelela ukuthi imitsho le ingaba libizo njengokuthi ubaba, inkomo, udadewethu, kumbe isabizwana njengokuthi bona.

Imihlobo yesenzo: Kukhona imihlobo emithathu yesenzo: Izenzo eziqala ngongwaqa, izenzo eziqalisa ngonkamisa lezenzo ezingacini ngonkamisa –a.

Izenzo eziqalisa ngongwaqa
Lezizenzo sizehlukanisa kathathu kanje: Ezilelunga elilodwa: Izibonelo: dla, fa, pha, ma. Ezilamalunga amabili: Izibonelo: dlala, hamba, zonda, senga, thoba, thula.

Ezilamalunga angaphezu kwamabili: Izibonelo: khuluma, danisa, khothama, dedesa, qaphelisa, thethelela.

Izenzo eziqalisa ngonkamisa: Lezizenzo sizehlukanisa kabili: Izenzo ezilamalunga amabili: Izibonelo: osa, eba, oma, ondla.

Izenzo ezilamalunga angaphezu kwamabili: Izibonelo: elusa, ebula, esula, ethesa.
Izenzo ezingacini ngonkamisa –a, Nanzi lezoziqu: -thi, -tsho, -azi.
Isakhiwo sesenzo – umsuka.