Eminye imihlobo yezenzukuthi
Eziphathelane lokuhlala lokulala, eziphathelane lemisindo, eziphathelane lokuma, lokuhamba, lokweqa, lokugijima, ezikhomba ukubandezeleka, eziphathelane lokwephuka lokudabuka, eziphathelane lokuqhamuka lokusithela, eziphathelane lokutshaya, eziphathelane lokubhoboza lokuhlaba.
Ezichaza ukuthatha lokubeka, ezichaza ukubamba lokuphunyuka, ezichaza ukudla lokunatha lezichaza ukukhuluma. (njalonjalo) Nanzi ezinye ingcazelo ezichaza lokhu okungaphezulu, ungaqondanisa: daca, kho, mpo, khwimilili, tshopo, qha, qhamu, sithe, phaqa, phoqo, bhazalala, hlasi, wa, muhlu, lothu, wolokohlo, tshwa, ngci, wathalala.
Ukwakhiwa kwezenzukuthi ezenzweni
Ezinengi izenzukuthi zakhiwa ngokususa ilunga lokucina lesenzo. Izibonelo ngaphansi kwezihloko isenzo lesenzukuthi: finyeza –finye, gegebula –gegebu; gamula –gamu, hlephuna – hlephu, siphuna –siphu, gxamuza –gxamu; lunguza –lungu; genquka –genqu, cezuka –cezu; khuhluza –khuhlu.
Isibabazo –Umbuzo wouqala esilawo ngalokhu ngothi siyini isibabazo ohlelweni lwesiNdebele? Enkulumeni yethu yansuku zonke siyasikhulume amazwi aveza imizwa yethu lomumo esikuwo ngaleso sikhathi. Nxa sisemumeni onjalo sithi siyababaza.
Siyababaza ngezizatho ezitshiyeneyo njengokukhuza imihlola, ukutshaywa luvalo, ukuthokoza kakhulu, kumbe ukuba sesizini olukhulu, njalonjalo. Kuviki ezayo sizaqala ngokukhangela izibabazo zemvelo.




