Online Reporter
Umlobi nguJ Sibanda
Ugwalo ludindwe yiCollege Press
Imikhuba yokuphakulula
Kuviki ephelileyo siphethe ngokuchasiselana ngokhothi. Ukugcwalisisa lokho, sizwe ukuthi endulo ukhothi lwalungumphako womuntu oya empini. Lwaluthwalwa ngezamba ezelukwe ngengxoza yetshabela.
Umuntu wayehamba, athi angezwa eselambile ahlale phansi, abesekhuma ukhothi lwakhe. Ngemva kwalokho, wayesehlisa ngamanzi omkabo (isigxingana sekhomane esasilengiswa entongeni.) Angenza njalo wayesutha nti.
Imikhuba yokuphakulula: Ngomkhuba wesiNdebele, umganu kababa akuqaliswa ngawo nxa kuphakululwa ukudla. Kuqaliswa ngeyabanye abantu bekhaya anduba kuphakulelwe ubaba. Ukuqala ngawo kuhlola ukuthi ezehlakalweni ezimbi zempilweni kuzaqalwa ngaye. Endulo kwakusesatshwa ukuthi empini bazabulala yena kuqala.
Kuyafana lanxa kulenkundla, kwesatshwa ukuthi kuzaqalwa ngelakhe icala engakaboni ukuthi mhlalokho kuqhutshwa njani emacaleni. Ngamanye amazwi, ukuphakulelwa muva kwenza bangaqali ngaye ukuze kumuphe ithuba lokuphefumula ngoba inhliziyo isihleli yazinza.
Ukudla komuntu ongubaba akumelanga kuphakululwe kujame engakafiki. Kwesatshelwa ukuthi kuzakwenza alindelwe yizitha. Kwakuthande aphakulelwe esebonwa.
Inkolo emayelana lokudla. Le iyindlela yenhlakanipho eyokududuza abadlayo nxa ukudla kungasabahambeli kuhle njalo iyisiqondiso sokuziphatha ngesikhathi kudliwa.
Nanzi izibonelo: Umuntu engathi esidla ukudla kuwele emvunulweni yakhe. Kwakuthiwe kuhlola ukuthi uzafumana abantu bemnyeya. Ukudla kungawela phansi umuntu esidla kwakuthiwe upha umzawakhe.
Umuntu angahitshwa yikudla ingabe amathe kuyabe kutshiwo ukuthi uzabingelela. Nxa umuntu esidla ukudla kuseceleni kwakhe kuthiwa uzakhuthwa ngokuhle abezakuphiwa. Kuthiwa umuntu uyakuthi ezimisele ukumupha ulutho oluhle aguquke ingqondo yakhe abesesipha omunye. Ngesinye isikhathi kwakuchazwe ngokuthi uzakhutha inyamazana eyijikijela ngentonga.
Umhlaba wamaNdebele: Impilo yasendle. Impilo yamaNdebele yeyame kakhulu endle njengoba kufakazwa yimvunulu yalo, yikudla kwalo, yimpahla yalo, yimithi yalo, yizikhali zalo. Izinto lezi eziyisekelo sempilo yeNdebele zifakaza ubudlelwano obukhulu phakathi kweNdebele lempilo yasendle.
Phezu kwakho lokhu, ulwazi lweNdebele ngempilo yasendle luyagcizelela ukuthi iNdebele liphila endle.
Izinanakazana: Untulo — kwelatshwa ngaye amafusi. Uthathwa ahlikihlelwe ebusweni esizwa abeseyekelwa azihambele untulo wenkosi. Umaqandaphokolo — Uya zondakala ngoba kuthiwa uthandwa yinkosazana.
Uxamu — Inkomo ingabuya idabuke imbele kuthiwa zisengwe ngoxamu emfuleni zinatha. Amafutha akhe elapha indlebe ezibulalayo. Ayathontiselwa endlebeni. Amazinyo kaxamu agqiziswa umuntu olala ehlafuna amazinyo. Isigogo sakhe senza inantanta.
