YiNtatheli kaMthunywa
“Amasiko akumelanga abe yinto abantwana abayifunda ezingwalweni kuphela. Kumele bawaphile, bawafunde ebadaleni njalo bawedlulisele kuzizukulwane ezizayo.”
Lesi bekuyisiji senkulumo yomkhokheli wezinduna uMtshane Khumalo kumkhosi weTshitaudze Heritage Festi-val, eMpande, eBeitbridge, eMatabeleland South ngeSonto edluleyo.
Uthe isizwe singaba yini nxa abantwana bengasafundiswa amasiko lemikhuba yabo?
Emkhosini lo, izinduna ziveze ukukhathazeka ngokulahleka kwamasiko kwabasakhulayo ikakhulu ngenxa yezidakamizwa, ukuzithwala kwabasakhulayo, ukutshiya isikolo kanye lokwehla kwemfundiso yesintu evela ebadaleni isiya ebantwaneni.
Induna uKhumalo, ebinguMhlonitshwa omkhulu, ithe abantu ngeke bathi bavikela amasiko abo kodwa betshaya indiva inhlupho ezithinta abantwana.
“Ukugcina amasiko ethu kutsho futhi ukulwa lezinto ezibhidliza amasiko,” kutsho iNduna uKhumalo.
Uthe indawo zokulondoloza amasiko ezifana leTshivhambo, lapho amantombazana ayefundiswa khona ukuzihlonipha lokuziphatha, lamasiko zazihlose ukulungiselela abasakhulayo ubudala hatshi ukubafaka engozini yokuhlukuluzwa.
“Isiko lethu kalizange lincome umntwana oba lomntwana esemncane.”
“NgokwesiNtu, iTshivhambo, okuyindlu yesiVenda yamantombazana, yayifundisa amantombazana ukuzihloni-pha lokuziphatha ukuze babe lesithunzi ngaphambi kokwenda. Kodwa, lamuhla sesilabantwana abakhulelisa abanye abantwana labadala abahlukumeza abantwana becatsha ngamasiko. Lokhu akusilo isiko lethu, kodwa yikuhlukuluza abantwana,” kutsho iNduna uKhumalo.
Uchothoze abadala abasebenzisa amasiko ukuhlukuluza abantwana emacansini.
Uqhubekele phambili esithi, “Wonke umntwana otshiya isikolo engakaqedi ufana lesiphala solwazi esitshisiweyo”, echaza ukuthi umphakathi ulahlekelwa lulwazi oluqakathekileyo lamathuba amanengi nxa abantwana betshiya izifundo zabo.
Uthe izinduna zisebenza logatsha olubona ngezeMfundo yaphansi ukusekela imithetho evumela ukuthi amantombazana akhulelwayo ayabuyela esikolo.
INduna uKhumalo ibuye yaveza ukuthi izidakamizwa ngezinye eziluhlupho emphakathini.
Uthe izidakamizwa ezigoqela okubhenywayo, injengu lotshwala obungekho emthethweni zibangela ukungaziphathi okugoqela ubugebengu, udlame oluqondiswe kwabesifazana lamantombazana kanye lokuziphatha ngendlela eziyingozi emacansini.
Ubuye wenza umfanekiso wokuthi isigaba esilabantu abadakiweyo ngeke siqhube inkundla yesiNtu.
“Isigaba esidakiweyo ngeke sibe le-Khoro kumbe inkundla yesigaba,” kuchaza iNduna uKhumalo.
INduna uKhumalo uthe abakhokheli bomdabu sebevuselela iTondo, eyayiqondene kakhulu labafana, leTshivhambo, eyayikhangela amankazana, ukuze kube zindawo lapho abadala abafundisa khona abasakhulayo imfundiso zempilo, impilakahle yokuzala kanye lobuntu.
Uthe bazasebenzisana lamapholisa ukuveza labo abathengisa izidakamizwa.
Uqhubekele phambili esithi njengezinduna benza imizamo yokulondoloza amasiko.
UKhumalo uthe inkundla yeziNduna ifuna isigaba sinye ngasinye sibe lendawo yamasiko lapho abadala abazabe befundisa khona abasakhulayo, indimi zomdabu njalo kulondolozwe imikhuba lamasiko.
Induna uTshitaudze, umphathi womkhosi, uthe iBeitbridge akumelanga ibe phambili elizweni ngokwendiswa kwabantwana kunye lokukhuleliswa kwabasakhulayo.
Uthe isabelo seMatabeleland South silenani eliphezulu sokwendiswa kanye lokumithiswa kwabantwana, njalo iBeitbridge yiyo ethinteka kakhulu.
“Ngeke sibe phambili njengesigaba ekwendisweni kwabantwana thina sisithi singabantu abahlonipha amasiko. Nxa ubona ukuhlukuluzwa, bika kubakhokheli bomdabu kumbe emapholiseni,” kutsho iNduna uTshiṱaudze.
Umbono wenkokheli zomdabu yikuthi amasiko akumelanga abe yinto abantwana abayifunda ezingwalweni kuphela. Kumele bawaphile, bawafunde ebadaleni njalo bawedlulisele kuzizukulwane ezizayo.
Lokhu, kuzenza uzulu agcine amasiko njalo aqhubekiselwe phambili esuka kwesinye isizukulwane esiya kwesin-ye.




