KALANGA: Tjidza n’hayi whuzwitilika bulemo

Tina Lobs Buhegwedu Dube
Idama ileli latinalo nasi. Halita dama ileli linogala zwikiya uti apa umwemwetela zwibhuda banhu beti eke naka, dzene tjiso ulimoyo. Unoba akanaka mwana wonhu ekoti oseka naka kose kubhudila patjena bamwe bedza beti “dzene titjibatjetjana, waka aliponi tikula, kwegula matoko”. Limwe hhuba tilimutshipi wakagumba lumbo mwana wetjikadzi awha ndiyi waka alimile esumikila edusa patjena tjimumoyo eti “nomba mwanangu, dzene nhu akatola nkadzikulu unonga iwe”. Kwaka kwaba moyo iye mahhuba atjiwunsiya.

Dama lanasi likati watjidza n’hayi wazwisa mubulemo. Bamwe bangatjenama nesaziba. Bahayi banjinji banodziyidza. Banohaka gala mubuhayi gwabo. Apa uti notjidza watjizwipabo bulemo gusingamilike. Banhu bakhona bose ungati banozwagwa nenhu un’ompela. Akuna pabanosiyana, hhama kene ntaya, nsumikili kene usingalizibe dama loNdzimu. Banohha belila behaka bhatsho koga ukagala wabhatsha watjizwigwisanya nabo.

Unokutila bupitipiti gwawusakatongobona. Nosala wagwadziwa uti dzene tshene, ngono dzene tshene ayitohinga.

Kondimanyikana kuti kotiwa neni banhu banohaya bali ibo basingazwipile apa besimuludziwa. Ndokumbila n’handulo kuna banobala tjiKalanga kuti tingabakana tjini.

Umwe nlumetate unangoni wakabona hhama dzidze dzisingahinge etola esamun’hingo. Waka eti ihhama. Kugala mahhuba asimangapani ewana imwe yabhakhwa ikhwiba. Eti ndakubona kanti aanhu ekatangisa umwe enowanika alilele kun’hingo akafuka iwo n’hingo uwe ulilinda mbava kuti dzisitongokhwiba. Noti nongudza buhayi kati mweni unoguda. Kwagala whotji kuto ngudza, nowana yobumbuluka mudope. Kumwe nohaya kuti kene midzimu kene ndiye satani kene ini? Bahayi baba matsotsi.

Kwatjitisimila kuti uzibe kuti wawungabhatsha ndiyani. Batategulu bakatumila mbgwa zina bakati “kuto natsha”.

Umwe ndakawha ngoni awumbulila zwimbalo ndahhigwa memeya yopa kati ndatjipala kuti tibengane.

Ndakati kuna iwhoyo nhhuhha saku waka manikana wakajali ngandikubhatshe, kabvumila pehhugwi. Sonhu wandaka kula naye nditola zwinotengesewa ndipa kuti atjinotengesa unowana mbhayilo ipapo kati zwinhu ndazwitata. Wakabva angina pasi setjigogoro iwoyo nsi nanasi andizopamha awumbona. Ndaka nditi ndotjidza kati ndazwikhiga bulemo. Notjidza nhu nasi mangwana unokudana nloyi wemalipiti. Unomimila tjose banhu bose mulayini bewha kuti tatanhomwe banazwa Makombela kusina. N’hayi unoboka nesapa.

Ngono kene kwakajalo, tjakalisa uNdzimu, tjakudla tjakuwana. Zwilema hazwili zwedu tingazwitini. Zotitjinyila pamwe kulibulengwe. Ngatizwitileni mazwibhatigwa sa ikoko tate bedu bakuDzimu betitila mazwibhatigwa matjinyo edu asimahoma atinobatila misi nemisi. Kana banhu, mbuya akuna. Dzene kungatongoti limwe hhuba banhu kulibusiku luboko goNdzimu gukati netjinyolotjo midu n’umba dzose banhu bakasala patjena kubva kwahha netjedza tjinovoneka hango yose wawungabona kuti banhu banotihha tjini. Wawungaseka mapapu akawila pasi. Idzedzi dzinohliwa mubugalo wawungawana imwe itihha sibili yakasenga bhurugwi ikon’wa nolimbala kose ilabukila kuti ndiwane pobgwata. Kolema zina lembgwa. Umwe wakati kolema kusakasegwa, umwe akati kwakasima konga nhalu dzonkhwa. Inyambi muzwilebo.

Whi lakati unazebe ngawhe kunolebgwa. Ukabona nhu ekubhatsha ziba kuti wawana hhama yemalebeswa usiyizanise. Uyise pedlo kakale usivukidze pawan’wa. Inda unoboka kuti unobhatsha asinyale moyo, alambe endila mbeli ebhatsha nebamwebo.

Tisikangan’we lubaka. Kana gole alagala latanga lolabukila pela. Tonoyigalila poni nyama? Unonobhaya ndiyani tihhebo towodla zwamukati? Mutikokebo, mizano inozipa tilibanjinji. Namwibo munowhohha mowhokumba musikangan’we kuti iswi bakanyi ndiswi beni behango. Imwi makabhata makumbo n’holo unabeni.

Mugale makahanha, tihangane kakale muviki inohha.

Kalanga Language and Cultural Development Association
[email protected] +263 772 610 726

Related Posts

IHerentals ibusa kuzicoco ngoNkwenkwezi

Nkosilathi Sibanda IQEMBU leHerentals College liqhubeke ngokutshengisa ukuthi selingelinye lamaqembu alamandla kuCastle Lager Premier Soccer League ngemva kokuba umqeqetshi walo uCelestino Benza lomdlali uRalph Makanyara Kawondera bethole imiklomelo kaNkwenkwezi. UBenza…

Inkawu yemali icela ukuya emacansini lomniniyo . . . usiphatheleni unikela inkawu ayisebenzisa ‘ukubutha’ imali kwabanye

Gibson Mhaka KULEZINSUKU ilokitshi leCowdray Park koBulawayo seliphenduke laba yindawo egcwele indaba ezimangalisayo ngemva kokuba omunye usiphatheleni eveze inkawu athe isimhlukumeza ngemva kweminyaka eyisebenzisa ukuthathela abanye imali zabo. Indoda le,…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×
×