Tshidzanani T Malaba
Dumilani makamu. Butjilo bubuyanana ijenamiso linobva kudzimu. Ape utjila zwibuyanana ungakumbula kuti awungagwale nelimwe hhuba. Ape ulintshwa, mafupa ebvuma, zebe dziwha, meho ebona, kose kubvuma nawe uzwiwha kuti umpenyu awunanlimo kangan’wa Ndzimu.
Nowana unga wakazwibumba. Ape ukula ubona hama nebakhwinya bemanikana nedzingwele dzakasiyana, bamwe betsunda basanhu bakayizela kwebupelo munayeyi hango ndiko kwawunozwibhuzwa kuti Ndzimu uponi? Nhu wakabumbigwa kuti atetjini munayeyi hango? Igo butjilo golebani munhu. Anditosumikila wulayidzana bupenyu. Bugwele atetjinhu tjakumba banhu nasi. Bugwele tjinhu tjagala tjakasendamana nenhu wose.
TjiKalanga selulimi gukulukugwi, gunamazina engwele dzakasiyana. Tokumbudzana mazina adzo tjinokumbuligwa kuti tjodana idzedzi ngwele nelapiwa kwadzo kwahhulo.
Kuna bugwele gunoyi gulukadzi (stroke). Nhu unoyi walobgwa negulukadzi unoleyana nlomo kakon’wa hingisa luboko negumbo lubabi gun’ompela. Gumutjende (testicular cancer) bugwele guno gwagwa nebanhu betjilume banamakole anopinda makumi anotendeka bezwimba mbeli. Teyewa kubakadzi (prostate cancer). Bugwele igogu gokonesa banhu betjilume bakula tunda zwibuyanana. Lupapu (tuberculosis) bugwele bukulukugwi gunodziyidza nanasi. Bugwele gwekohola gunokweba lubaka lulefu gupalula lupapu.
Tjinohanhisa whuti golapika hapa gwalibilidzigwa. Tjidliso (oesophagul cancer) ogu bugwele guno hhalila whulo gukata kuti nhu akon’we dla kene n’wa vula. Gopfisa ludenda nemalopa. MutjiKalanga kwake kuyi nhu wakadlisiwa nebaloyi. N’anga dzakedzihakwa kuti dzipfise ngwele. Nasi kwezibgwa kuti bugwele igogu gowanika kwazo mubanhu bakula nebanopfuta fodlo. Penga (mental illness) ogu bugwele gunoyi nhu wakalowa kene wakaloyewa. MutjiKalanga nhu unopenga unolapiwa kene ekawunugwa hapa eyi wakalowa. Koga nasi teziba kuti zwinolaladzisa zwinonga mbanje nedzisukwa dzinopisa moyo ndidzo zwadzo dzinota banhu bakapenga.
Wila nhongoma (dehydration in children). Bana batjetjana basingamwe kene basingan’we zibuyanana kakale behaya zodliwa zwino bakambili bano wina nhongoma. Ukanda kun’anga dzokubudza kuti mwana walemegwa nentebe yebamwe.
Banomfugayidza kati banopamhidzila bugwele.
Dzose idzedzi ngwele nedzimwe dzake dziyi dzahha nentha yebuloyi. N’anga dzakedzipfudza matanga. Bokuku bakabefila suli beyi ndibo balowa. Ayiwhisiseni ngwele idzedzi nezila yanasi totjidzana tjikabakana nemakamu edu amubulemo gwedzingwele. Tose kowotibinga hatisabulawa nemboli.
Hedzi dzimwe ngwele nemazina adzo kumutjiKalanga elizanyiwa netjiKhuwa.
Bugwele Disease
Pandiwa nenholo head ache
Kohola coughing
Ntumbwana cholera
Tihhisiwa nentumbu diarrhoea
Bhubulazebe deafness
Nyongo malaria
Bhofu blindness
Bhembo flu
Lewuka disability
Teyewa makumbo arthritis
Tjikhwekhwe rash & skin diseases
Bhalo baldness
Hotjela eye cataract
Dziba whi larynx diseases
Mhuka nose bleeding
Matitiyane small pox and chicken pox,
Zwifafa epilepsy
Tjibuno back pain
Dzinjinji ngwele; kankili, dingindi, tjilumo, mhezi. Ngwele idzedi dzimwe tozwidanila negala pasipabuyanana.
Dzimwe dzohha nedla zwisakalulwama, tshwa nehhuba, whuluba nekumwe. MutjiKalanga kwake kusina bugwele gunoladza nhu pasi gusinanloyi mukati. Bugwele gwabulaya nhu asilebe, nloyi atohayika kene kwatini.
Ayilingisiseni zwibuyananaa dzimwe ngwele kwadzinobva. Andizoti baloyi abatapo koga ndoti kanjinji tohaka nloyi pasina.
Njinyo lenhu lakabva munda we-Edeni ndilo lakahhisa ngwele nelufu. Ayibwilileni kuNdzimu mbumbi wezwinhu zose.
Ayizuweni!
Kalanga Language and Cultural Development Association [email protected] +263 772610726




