KALANGA: Ngwele nemazina adzo mutji Kalanga

Tshidzanani T Malaba
Dumilani makamu. Butjilo bubuyanana ijenamiso linobva kudzimu. Ape utjila zwibuyanana ungakumbula kuti awungagwale nelimwe hhuba. Ape ulintshwa, mafupa ebvuma, zebe dziwha, meho ebona, kose kubvuma nawe uzwiwha kuti umpenyu awunanlimo kangan’wa Ndzimu.

Nowana unga wakazwibumba. Ape ukula ubona hama nebakhwinya bemanikana nedzingwele dzakasiyana, bamwe betsunda basanhu bakayizela kwebupelo munayeyi hango ndiko kwawunozwibhuzwa kuti Ndzimu uponi? Nhu wakabumbigwa kuti atetjini munayeyi hango? Igo butjilo golebani munhu. Anditosumikila wulayidzana bupenyu. Bugwele atetjinhu tjakumba banhu nasi. Bugwele tjinhu tjagala tjakasendamana nenhu wose.

TjiKalanga selulimi gukulukugwi, gunamazina engwele dzakasiyana. Tokumbudzana mazina adzo tjinokumbuligwa kuti tjodana idzedzi ngwele nelapiwa kwadzo kwahhulo.

Kuna bugwele gunoyi gulukadzi (stroke). Nhu unoyi walobgwa negulukadzi unoleyana nlomo kakon’wa hingisa luboko negumbo lubabi gun’ompela. Gumutjende (testicular cancer) bugwele guno gwagwa nebanhu betjilume banamakole anopinda makumi anotendeka bezwimba mbeli. Teyewa kubakadzi (prostate cancer). Bugwele igogu gokonesa banhu betjilume bakula tunda zwibuyanana. Lupapu (tuberculosis) bugwele bukulukugwi gunodziyidza nanasi. Bugwele gwekohola gunokweba lubaka lulefu gupalula lupapu.

Tjinohanhisa whuti golapika hapa gwalibilidzigwa. Tjidliso (oesophagul cancer) ogu bugwele guno hhalila whulo gukata kuti nhu akon’we dla kene n’wa vula. Gopfisa ludenda nemalopa. MutjiKalanga kwake kuyi nhu wakadlisiwa nebaloyi. N’anga dzakedzihakwa kuti dzipfise ngwele. Nasi kwezibgwa kuti bugwele igogu gowanika kwazo mubanhu bakula nebanopfuta fodlo. Penga (mental illness) ogu bugwele gunoyi nhu wakalowa kene wakaloyewa. MutjiKalanga nhu unopenga unolapiwa kene ekawunugwa hapa eyi wakalowa. Koga nasi teziba kuti zwinolaladzisa zwinonga mbanje nedzisukwa dzinopisa moyo ndidzo zwadzo dzinota banhu bakapenga.

Wila nhongoma (dehydration in children). Bana batjetjana basingamwe kene basingan’we zibuyanana kakale behaya zodliwa zwino bakambili bano wina nhongoma. Ukanda kun’anga dzokubudza kuti mwana walemegwa nentebe yebamwe.

Banomfugayidza kati banopamhidzila bugwele.

Dzose idzedzi ngwele nedzimwe dzake dziyi dzahha nentha yebuloyi. N’anga dzakedzipfudza matanga. Bokuku bakabefila suli beyi ndibo balowa. Ayiwhisiseni ngwele idzedzi nezila yanasi totjidzana tjikabakana nemakamu edu amubulemo gwedzingwele. Tose kowotibinga hatisabulawa nemboli.

Hedzi dzimwe ngwele nemazina adzo kumutjiKalanga elizanyiwa netjiKhuwa.

Bugwele                                     Disease     

Pandiwa nenholo                        head ache

Kohola                                        coughing

Ntumbwana                                cholera

Tihhisiwa nentumbu                   diarrhoea

Bhubulazebe                               deafness

Nyongo                                      malaria

Bhofu                                         blindness

Bhembo                                      flu

Lewuka                                      disability

Teyewa makumbo                      arthritis

Tjikhwekhwe                             rash & skin diseases

Bhalo                                        baldness

Hotjela                                     eye cataract

Dziba whi                                 larynx diseases

Mhuka                                      nose bleeding

Matitiyane                               small pox and chicken pox,

Zwifafa                                    epilepsy

Tjibuno                                   back pain

Dzinjinji ngwele; kankili, dingindi, tjilumo, mhezi. Ngwele idzedi dzimwe tozwidanila negala pasipabuyanana.

Dzimwe dzohha nedla zwisakalulwama, tshwa nehhuba, whuluba nekumwe. MutjiKalanga kwake kusina bugwele gunoladza nhu pasi gusinanloyi mukati. Bugwele gwabulaya nhu asilebe, nloyi atohayika kene kwatini.

Ayilingisiseni zwibuyananaa dzimwe ngwele kwadzinobva. Andizoti baloyi abatapo koga ndoti kanjinji tohaka nloyi pasina.

Njinyo lenhu lakabva munda we-Edeni ndilo lakahhisa ngwele nelufu. Ayibwilileni kuNdzimu mbumbi wezwinhu zose.

Ayizuweni!

Kalanga Language and Cultural Development Association [email protected]  +263 772610726

Related Posts

IHerentals ibusa kuzicoco ngoNkwenkwezi

Nkosilathi Sibanda IQEMBU leHerentals College liqhubeke ngokutshengisa ukuthi selingelinye lamaqembu alamandla kuCastle Lager Premier Soccer League ngemva kokuba umqeqetshi walo uCelestino Benza lomdlali uRalph Makanyara Kawondera bethole imiklomelo kaNkwenkwezi. UBenza…

Inkawu yemali icela ukuya emacansini lomniniyo . . . usiphatheleni unikela inkawu ayisebenzisa ‘ukubutha’ imali kwabanye

Gibson Mhaka KULEZINSUKU ilokitshi leCowdray Park koBulawayo seliphenduke laba yindawo egcwele indaba ezimangalisayo ngemva kokuba omunye usiphatheleni eveze inkawu athe isimhlukumeza ngemva kweminyaka eyisebenzisa ukuthathela abanye imali zabo. Indoda le,…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

×
×