Charles Dube
Izandiso ezivela kwamanye amabizo ngezigaba zawo. Qaphela lokhu: Kukhona amabizo ambalwa alabongwaqa f, v, mv, mf elungeni lokucina belanelwa ngunkamisa –o loba –u. Acina ngonkamisa –o ajobelela u-eni kuthi la acina ngonkamisa –u ajobelela u-ini.
Izibonelo ngaphansi kwebizo lesandiso sendawo. Isifo – esifeni; isifu – esifini; ulonyovu – elonyovini; imvu – emvini. Kukhona amanye amabizo esithi uma sisakha ngawo izandiso zendawo angaguquki unkamisa wokucina webizo. Unkamisa wokuqala webizo nguye othathelwa indawo yisakhi sesandiso e- kuphela.
Izibonelo ngaphansi kwebizo lesandiso sendawo. Ikhanda- ekhanda; ihlombe – ehlombe; iqolo –eqolo, ikhaya – ekhaya, ijele – ejele, amakhanda – emakhanda; isikolo –esikolo.
Izandiso ezakhiwa ngokulwangiswa. Ngaphambili kwaxoxwa ngokuguquka kwabondebembili babe ngolwangeni nxa sisakha izinciphiso. Lanxa sisakha izandiso akhona amanye amabizo alabongwaqa abaguquka babe ngolwangeni ngaphansi kwezihloko ibizo lesandiso sendawo.
Ibizo – umkhubo; isandiso sendawo –emkhutsheni; isigubhu – esigujini; impuphu- emputshini; umlomo – emlonyeni, umumbu emunjini; insumpa – ensuntsheni.
Esikunanzelela lapha yikuthi ngondebembili belunga lokucina abaguqukayo babe ngolwangeni.Inguquko eba khona yile: b-tsh;bh-j, mb-nj; ph-tsh, mp-ntsh, mp-ntsh. Kumele sikutsho kodwa ukuthi bakhona abanye ongabezwa besithi, emkhubeni, esigubhini, empuphini, ensumpeni njalonjalo.




