Online Reporter
Sikumbuzo Dabengwa
Sithanda ukwemukelana kuzifundo zethu zebanga lezinga le O-Level kuhlangothi lwezingwalo zethu ezizaphendulwa kusigaba somhloliso wephepha lesibili. Lesisigaba sithinta ugwalo lolu oluphawulwe ngaphezulu engilethemba ukuba inengi liphezu kwalo nxa lithe lasungula ngalo. Bangabe bekhona abakhethe ezinye zezingwalo, kulungile lakho, sizazelamela lazo kulo umsebenzi ngesinye isikhathi. Ukuze umfundi okuleli izinga angene ezilungiselele kumhloliso kudingeka azi ezinye imfanelo ekusebenzeni lo umsebenzi. Msebenzi bani okhangelane lomfundi munye ngamunye?
Ngumbuzo odinga ukuhlolisisa kubafundi.
Kuyadingakala ukuba umfundi abale lolugwalo ngelihlo lokuhlola insimu, ethalaza nhlangothi zonke ukuze enelise ukuhlaziya, ukuhlahlela ugwalo, ukulucubungula alucuyacuye ngezimpawu zokwenza lokho. Ukulucuya lokhu angakwenza ebala. Okunye kungadinga akwenze ngokupheleleyo emva kokulugqiba lonke ugwalo. Angiphinde njalo ukuba umfundi kudinga alubale lonke ugwalo ukuze azwe yonke imfulo yalo. Umbuzo okhona ngodinga lezozimpawu umfundi afanele azisebenzise ekuhluzeni, ekuhlaziyeni kumbe ekuhlahleleni ugwalo. Zinengi lezo zimpawu kodwa kuhle sicekule ngacezu lunye ngalunye.
a) ISIHLOKO.
Kambe nxa isihloko sikamlobi sitshoni? Ukusithi lwazi usibuka siletha mbiko bani? Lanxa ugwalo usulugqibile, uphumelele yini umlobi ukuveza lesisihloko. Silufanele ugwalo lesisihloko na? OkaMakhalisa ulethe isihloko ‘Umendo’ Lapha uhle uzibuze ukuba uyini wona mendo lo! Ulenkinga kumbe ujuluka saluju. Ngokuthi klabe kumfanekiso olethwe ngumlobi uhle ufunde kuvaliwe ukuba awuthunyelwa gundwane ngekhosikazi elilensane ezimbili lonina obambe isihlathi, wagungubala lemithwalo. Kuyacaca- ke bafundi ukuba isihloko siphathiswa langumfanekiso ohamba logwalo. Nxa kusala ukuzwisisa umfundi udlulela phambili ahlole isifinqo sogwalo emuva kwalo nxa umlobi ekhe kancane kokumunyethweyo. Ngemibuzo engadingi impendulo usala elomfanekiso wengqondo lanxa engakaze alubale lolugwalo umfundi.
b) ISIZINDA SENDAWO LESIKHATHI.
Lapha sisuke sidinge ukuba kuyavela ukuba udaba lubunjelwe ngaphi ngokwendawo. Umlobi angaqamba izindawo ezehlukeneyo ekuletheni izehlakalo zogwalo. Umfundi kangaziphumphuthi. Kungabe kusemakhaya kumbe kube semadolobheni. Umfundi kahambe lazo zibelethe abalingiswa lezizehlakalo. Lezo ndawo zivezani ngempilo yabalingiswa? Izindawo zilakho ukuletha ukuzwisisa ngcono kogwalo kumfundi.
Isikhathi ugwalo olwalotshwa ngaso, laso siletha ukuzwisisa okungcono nxa kukhangelwa izehlakalo zaleso sikhathi. Umlobi angaletha udaba lwakhe ngezikhathi kusadliwa ngoludala, mhlawumbe kungakabi lozibuse kumbe emva kokuthola uzibuse. Impucuko isikhona na? Konke lokhu lokunye kungasiza umfundi ukunanzelela ukuhambelana kwezehlakalo lesikhathi. Akufanelanga zixubane. Kungamangalisa ukuzwa ngemikhuhlane yabo HIV (Aids) ngezikhathi zokulotshwa kwalolugwalo oGugu besaphila impilo leya laboNdaba. Umfundi kudinga azitsho izikhathi zikamlobi ngokulandela izehlakalo ezikugwalo. Kunini lapho obaba ababetshiya amakhosikazi bayesebenza emadolobheni babuyele emakhaya ngempela viki?
Asiqhubekeni kwelizayo bafundi.
