Imikhuba lamasiko amaNdebele

Isikithi

Ugwalo lulotshwe nguJ Sibanda

Lona lulotshwe nguJ Sibanda

Ludindwe yiCollege Press

Lamhlanje siqhubekela phambili sifunda ngempahla yomuzi weNdebele. Sicine sikhuluma ngesixaxa sona esizwe kuthiwa yisitsha esikhulu okwedlula ilawulo. Sona sizwe ukuba ngesokuvunela lokuphozisela umhiqo. Sithungwa njengengcebethu zonke.

Lamhla siqala ngokuzwa ngomqunqu. Mina ngiyaqala ukulizwa lelibizo. Lesi kuthiwa yisitsha sokugcinela imvunulo yamabhetshu. Kuthiwa kusamele kukhonjwe ukubana imisinsi ayifakwa emqunqwini kodwa igoqelwa ngecansi.

Umqunqu uthungwa ngendlela yezitsha zonke. Usuka phansi ubanzi, ukhule ulokhu uncitshiswa, uze uphethe usulomlomo olingeneyo. Ukhomane ngolokusesetha kumbe ukuphephetha amabele. Lwenziwa ngempande zesigagatsha kumbe ezentakubomvu. Abanye balwenza ngemihlanga yomfula.

Impande lezo, ingabe imihlanga, kuyacazwa kulingane. Ukwelukwa kwakhona kuyikungenanisa impande lezo ingabe imihlanga. Lapho okwelukwe khona kuba libhada elihlangene silikici. Ukhomane lwelukwa luchayekile, beselubuyiswa nxa selubanzi okuhle. Ngemva kwalokho luyaphethwa.

Isihluzo ngesokuhluza utshwala busehlukaniswa lensipho. Nxa kudalwa isihluzo, kuthanjiswa imizi elingeneyo. Ingathamba, ifihlizwa ngelitshe ibisibotshwa amafindo ekucineni. Ngemva kwalokho iyadazwa phakathi ize iyephutsha, anduba iphothwe.

Intambo eziphothiweyo ziyabotshwa ukuze zingatshombuluki. Nxa sekuqaliswa, intambo lezo ziyalinganiswa besesithelwa isihluzo. Intambo ibotshelwa eluthini olulosungulo ibisingeniswa ekugoqekeni kokuphothwa. Sithungwa njalo size sibesikhulu. Ukuphothelwa lokhu kuphetha sekubuyiswa kuze kuhlangane ngci. Umphetho wakhona ubayisibambiso esidanyana.

Izigxingi. Ngaphansi kwezigxingi kulenkezo. Inkezo yona ngeyokukha amanzi. Inkezo izalwa yintanga yenkezo. Mdabuko wayo iyisigxingi nganxanye ibisisiba lengono ende. Nxa isiyomile iyabhotshozwa umlomo lapho enganathisa kuhle. Ubuthumbu bayo buyagujwa, isale isinhle phakathi.

Isiphungo yinkezo yotshwala. Kukhiwa ngayo umhiqo kumbe utshwala. Isiphungo sizalwa yintanga yenkezo yamanzi. Ukulungiswa kwaso kuyafanana lokwenkezo. Umkabo wona ngowokuphathela amanzi esihambi. Uyisigxinganyana esilentamo ekhameke kakhulu.

Welukelwa isikhwama sengxoza ukuze ulengiseke kuhle. Kusahanjwa ngenyawo, isihambi besithi singalamba sikhume uhothi sehlise ngamanzi omkabo. U “mka”ubizwa njengowelunga legama elithi umkantsho.

Umqoko(imbenge), lokhu ngokuliqhaganyana kotshwala okungatsho lutho. Kuvame ukuthi kube mancitshana womnikazi muzi. Yikho azibekela ngakho utshwala azasala ebunatha nxa obukazulu sebuphelile.

Igula liqhaganyana lokugcinela amasi. Igula ibhotshozwa ngaphansi isikhala (umunge) sokukhupha umlaza. Nanzelela ukuthi kulegula eliliqhaga njalo kulegula elibunjwa ngomdaka. Ngamagula womabili enza msebenzi munye.