INJOBO ITHUNGELWA EBANDLA: Amaphuthukezi

Pathisa Nyathi

KWESINYE isikhathi kawuzewazi ukuthi kambe isikhathi siyahamba loba nje simi mpo. Yebo thina sisanda kuvela kulo umhlaba. Kodwa umhlaba labafowabo kabaziwa lokuthi bafika nini. Yibo kambe oficwekhona, ohlalekhona labovele bekhona. Ingqondo ijula icine igalula enzikini yobumpumputhe. Ibona ize iphofuzeke ngoba uhambo lwendabuko yemvelo lude isiphetho salo lungale kwemikhawulo yeminakano yethu. Konke kuvele kwavela njani, nini? Konke nje kuvele kuzaphetha njani, futhi nini? Thina siyabe singaphi ngaleso isikhathi?

Iminakano le iyafika kweyami ingqondo kodwa ngingazabe ngisazi ukuthi sibangaki abanakana ngale indlela. Abanye siyasuthiseka ngokubakhona kwethu lapha emhlabeni. Umkhawulo wethu siwubona uphelela emathuneni, sesidliwe yinhlabathi engasuthiyo. Kasizihluphi ngemvelaphi yemvelo. Kasizihluphi ngekusasa yemvelo lalapho eyakhona.

Sibanengi, sitshiyana ngobunengi bethu. Kambe silobuhlobo na lezinkanyezi? Kambe inyanga le esiyibona esibhakabhakeni itshoni kithi? Vele silobuhlobo layo na?

Ngizibuza imibuzo le ngiswele longangiphendula ngoba ngike ngahamba ngisiyakwethekela ezweni leBrazil lapho amaPhuthukezi athutha okhokho bethu eminyakeni engamakhulu amane eminyaka evayo ukuze bayegqilazwa khonale basebenze ukulima imfe le esithola kuyo itshukela. Bafela ubunandi okhokho bethu ngoba amaKhiwa esethande itshukela. Mina-ke ngihambe ngendiza ngisuka eGoli. Yandiza ilanga lonke sayafika khonale eSao Paulo ngemva kwamahola alitshumi.

Sasindiza siphezulu kolwandle oluluhlaza, olwamukelana lesibhakabhaka esiluhlaza okufanayo. Ilanga liphezulu kwendiza kalikhanyi. Phansi laphezulu luhlaza olumboze indiza lathi esiphakathi kwayo. Iyezi ungelibone sengisitsho lona elomuthi. Luhlaza oluphezulu kohlaza olwelame uhlaza, olulandelwa luhlaza. Wena osewake wadla lokhu abathi ngesiLungu yibhega, inyama elunywe yisinkwa ungakubona engikutshoyo! Lapha ngazizwa ukuba yiyo kanye ibhega. Angithi umzimba wami uvele uyinyama. Kodwa isinkwa akusiso lesiya esefulawa, kodwa luhlaza phansi laphezulu. Ngaze ngakhumbula imfudu esasithi thina ‘‘dwala phansi, dwala phezulu.” Yilibho elejwayekileyo lelo.

Kodwa-ke ingqondo yami isuka igoduke, yenyukele ezikhathini ezedlule, izikhathi zokuthunjwa kosapho oluNsundu lugqilizwa ngabamhlophe. Nxa sisizwa babenyathezelene, beminyene sengathi ngumzhizhi wenyosi ofukamele iNdlovukazi. Kanti bavele bezihlupha yini lanxa laba abanganyakazi lokunyakaza bengafa. Kobe nje kufe into engasinto yalutho, ethi loba ingafa iphoselwe elwandle oluluhlaza idliwe zinhlanzi eziminza sengathi zidle umlomomnandi. Iyakhathazeka inhliziyo yami ize igalule entukuthelweni. Yiziga lamandla omnakano ocina udunga amehlo kuthi izinyembezi zibalekele uthuthuva oselukhona; zijuluke zikhothe zicine zitshisa izihlathi zicanda imifula eyathela esilevini.

Kambe kwakuzinyanga ezingaki kuhanjwa kulo umango ongaka? Phela kasikhumbuleni ukuthi bekuhanjwa ngezikepe ezingelaso isiqubu sendiza. Emini lebusuku obukhasayo izikepe zibezidayeka ziphungelwa le lale ngamagagasi alolaka lwendlovu eyethuswe ngokungamaganyana. Ozabonakala esengokhupha kokuphela welatshwa ngokuphoselwa elwandle adliwe ngamashaki  lensikabayitshiye. Kangizange ngiwubone umnyama ngoba sahamba ligwaze umhlaba. Ngabakhumbula abathunjwa eMozambique, e-Angola, khona lapha kithi eZimbabwe ngitsho belo lakwezinye izindawo kuzwekazi lakithi e-Afrika.

Ngathi sengifikile khonale ngasibona isizukulwane esasinda phakathi kwayo incomanzi. Ngabahlolisisa ngabakhangelisisa ngabona ukuthi balutshwana abasafana lathi. Inengi selaguquka umbala. Usungathi ngamaKhalathi. Phela kulabantu ababevele bekhona ezweni lelo abathiwa ngamaNdiya. Bona babefike khona amatshe esancwebeka. Ekufikeni kwamaPhuthukezi abagqilazisa aphinde adlovuza isifazane kwaphuma umbala otshebeneyo. Bazathathwa labo abasuka kwelakithi basebenza ukuyilima itshukela. Labo-ke amaPhuthukezi abadlovuza. Ngemva kwesikhathi imihlobo yomithathu yavubana yanxibana kwacina sekulomhlobo otholakala lamhla.

Lanxa kunjalo basesekhona abakhanyayo ukuthi hatshi laba balokhu belegazi labokhokho elingaxubananga leleminye imihlobo. Ibala labo lilokhu lifakaza imvelaphi yabo. Impumulo zabo zilokhu zifakaza imvelaphi yabo.

Lenwele zabo ziyayifakazi indaba yochuku lwamaPhuthukezi.  Lawo amaPhuthukezi manengi akhanya ukuthi akalalo igazi loNsundu. Sekuzakuthi ngolunye usuku siveze obala injongo yokwethekela kwami kuleliya ilizwe.