Isikithi

Umlobi nguJ Sibanda, Ugwalo ludindwe yiCollege Press
Impilo yasendle

Lamhlanje siqhubeka ngesihloko utshani. Ngaphansi kwesihloko utshani siqala nge – imandlane. Lokhu kuthiwa butshani obukhulu emachibini. Kudala kuthiwa yayingamakha aqholelwa uhlofu. Kwakuqholwa ngayo entanyeni, emakhwapheni lemsinsini.

Umnyankomo wande ngaphandle kwesibaya. Kuthungwa ngayo ingcebethu zokusibekela. Ingcobosi ibasemachibini.

Yeluka icansi lanxa kungasicansi lalutho ngoba liphanga liguge. Umadodlwane wande emahlabathini. Uhlomelela ingcebethu nxa ithungwa. Abafana babefaka impande kamadodlwane ngaphansi kolimi ukuze bangatshaywa nxa belahle izifuyo.

Umthanyelo wande ezifuleni. Ngowokuthanyela izindlu lamaguma. Uyabotshwa ubeyisixha besekuthanyelwa ngawo. Umsingizane (isikhaba) wande emachibini lezifuleni. Ngowokugezisa ubuso bomuntu ofileyo. Ngemva kokugezisa uhlanyelwa emakhanda egcwaba nxa sekugqitshiwe.

Omunye umsebenzi womsingizane yikwelukisa amathikili nxa kufulelwa. Uyagxotshwa ubususelukwa ube libhada. Ibhada lelo yilo okwelukwa ngalo amathikili. Into nje kubola amanga kunganethwa lizulu. Inzala iyatholakala kuzo zonke indawo. Iyafulela nxa utshani obuqondileyo buswelakele.

Inqonqodwana itholakala ezifuleni. Ngeyokweluka amacansi. Imizi itholakala ezifuleni, lasemangweni oyisidaka. Ngeyokweluka amacansi lezithebe. Yelapha imbilaphi. Iyaphothwa, ibotshwe amafindo ibisigqizwa.

Intungwa (utshani besiNdebele) Itholakala ekhunjini legangeni. Yeluka izilulu. Ifulela izindlu. Uqunga luyatholakala ingqe ngaphi. Ngolokufulela. Umqangabhodo butshani obukhulu emfuleni. Budalwe njengemfe. Kudala abantu babebuhluba babudle njengemfe.

Umhlanga utholakala emfuleni. Ngowo kuphozisa. Nxa amanzi egeleza uyawuqhaqhazele angathi uyaqhuqha. Yikho lapho okwasukela khona ukuchasisa umuntu oqhuqhayo kuthiwe usengumhlanga.

Izihlahla. Eziphathisa abantu ukuba bahlanzeke. Sizaqamba ibizo lesihlahla nganxanye siqambe umsebenzi waso.

Umtshekisane kuxujwa amazinyo ngogojwana lwawo. Kuthanyelwa amaguma ngamahlahla awo. Umqathuva-kuxujwa amazinyo ngempande zawo.

Ubande ngolokuqhola. Impande zalo zicholwa zihlanganiswe lephehla ukuze lowo ogcobileyo abelephunga elimnandi. Amakha kuqholwa ngawo. Kugigwa amahlamvu ahlanganiswe lephehla. Impande zamakha zibazwa zenziwe ubuhlalu, bugqizwe ngamanina entanyeni. Zigqizelwa ukuba zitshone zihatshaza uqhatshi.

Inhlekisa kuqholwa ngamahlamvu ayo. Ayegigwa afakwe ephehleni. Nanzi izihlahla ezilezithelo ezidliwayo:

umkhomo, umkhiwa, umganu, umdlawuzo,uzagogwane, umbumbulu, umtshwankela, umgwadi, uxakuxaku, umkhemeswane, umhlali, umwawa,umkhuna, ithofi, isigangatsha, umkojompa, umqokolo, ubhunzu, umthunduluka, umpumpulwane, umtshekisane, umviyo, umsosobiyane, umhagawuwe.

Izihlahla zokudala impahla yeNdebele ngaphansi kwezihloko isihlahla lokudalwayo ngaso: inondo idala ingiga, lengungu.Ithetshane lidala imphini yamakhuba leyamahloka, ijogwe lezitshayo.