Tina Buhegwedu Lobs Dube
BAKATI beleba bayisana bakati “lebeleka akutotjidza kwakakona pholisa nayilo likati nonolebeleka mbeli”. Banoti ape beyihandulila ndebo yakhona bakati “lila akutotjidza kwakakona mbudzi nsi weKhisimusi”. Bakati mbudzi yakadzoti May, May mdala kalamba akati ndokubulaya naDecember.
Pa mbudzi yaka ilila yakayiti dzene lubaka gwapamidziwa itongotjila ikobulayiwa zwayo munaMay ngono mweni nekuti waka atjikuswa meno wakati lila kwayo akuna tjakungayitjidza natjo. Wakayibulaya naDecember nsi weKhisimusi. Hatizi kuti iwe notini? Lila kotjidza kene akutotjidza. Khisimusi kana yaswika iwe unoba uliponi, utani kakale unayani?
Mitunhu nemitunhu banhu banolulwamisila ilelo hhuba gulu. Bamwe banobva kudzimwe hango bewobona hhama, bakwinya nebazwadzi. Ihhuba gulu akuna angakulandula. Matavire wakalibona kene alibhofu. Wakamba lumbo gwezwinotikala munagogo lubaka. Bamwe ndebanonda bakalaladza mumabhasi benoswika zwinhu balaha kusitjina tjabanatjo. Uwana nlumetate akalaladza alilele kusi kwezwitulo zwebhasi uhaka ukahaya kuti wali nditate bebana banota zwisina wakabona zwakajali. Bamwe ndebanoba bogwa, beloba banhu mubhasi. Nhu unogwa kanda aphobogwa aba nembonje dzoga. Unonodla Khisimusi asitjina meno alimabende oga nenyama asingatjayidle zwibuyanana engoswiswina koga. Khisimusi lubaka gwakayipa kakale gwakanaka. Bamwe banobhayana nemipanga mumakhasi kugwigwa dzisayini.
Bamwe ndebanotolegwa banana babo nebayisana bekuGoli. Ndobva idzo njiva phela. Iswi dzakadzititolela banana nekuti dzakadzinda nemabhayisikili anazwiboni ngono dzanasi dzonda nedzimota. Dzopisa mafuta basikana bemimila, behanha bebvuma nhu asanhu aliposa dama. Noti utjati “ndakud” ebva akuhangamidza eti namibo ndokuda zwangu wagala wawandinonokela. Utjahaya kuti utini ubva wapiwa iwhoyo nsi kuyi ngatilebeleke tithama.
Ape ubhuzwa kuti tithamani banobva bababudza kuti “tjenjela mwana wetjilume, zwinhu izwezwi zwatinazo zwisakafanana ngazwitongo gwisanyiwa tibone tjinowhokundiwa, ungabhuzwa bhasi kuti inonda poni iyo yakakwagwa?” Bana betjikadzi banasi ibabo. Ntolo kukayi bakabebhika hhali dzinozipa sabommayi babo ngono nasi banon’wa bakalaladza kupinda botate babo. Ngono mahhuba anasi ayipa, nhu unozana akatjenjela. Ape ubhuda munzi wakalinga kuti pamwe ingana, notola amburela ikoti payinona uhhula ubgwata undazwo zwibuyanana.
Isitongoti ina ukokangan’wa ukohhula watjiniwa kale.
Iwe nonoyidlila poni? Banonda kanyi banonobhayigwa dzin’ombe nedzimbudzi. Ma-town fellas ke? Iwo anadzawo dzimumabhutja. Ngayitongogotjewa banhu bahanhe bahalabvuke bakangan’we dziyila kwabo kwemakole akapinda.
Kana banhu bahalabvuka, baba zwidudla kene banodlani? Nenaka banhu batjinaka. Banaka tja kene nhu alintematema nowana ganda lile ungati wakakulungigwa.Unoba elingika ntja. Akutjanga makole akapinda pawaka uwana tose takawonda tilibatehlanana semipale yakanikiwa.
Atizi, zwimwe nolinga usiya kwakajalo. Nelembu mahhuba iyawa lolahigwa. Nhu unokumbalila ukahla. Idzo hhangu dzakhona maphotoko akati dzoyi ma kick and bhoboza. Thamani bana bedu kutjabhatika, mangwana atitoziba kuti kowhoba kwakatini. TjiKalanga tjikati “tjitjo ndetjawadla tjigele mutolo yaBembe.” Hanani muhhuba leKhisimusi kana awutoziba kuti nonobhata yegole linohha. Kana ungayihaya mhahha yakajalo.
Mukuhanha kwedu ngatihanhe tisitongokangan’wa boka Ndzimu ngoni dzidze dzotipa butjilo. Kene tisingazibe kuti iyo Khisimusi inobvani, ibvayi, inda poni ngatihanheni tili mububuya.
Kalanga Language and Cultural Development Association [email protected] +263772610726




