Tina Buhegwedu Lobs Dube
SONHU unowhilila zwinolebegwa nebamwe kwazo kwazo bawhola kunjinji kwandinohangana nako. Kumwe kwaba kwantolo hakutjandilana nemisi yanasi. Kumwe kwaba ngano. Towha kuyi kwakakutikala whoku, kukatikala whoku. Nasi kose atitjakubona nemeho taba banokuwha nezebe.
Tjinotjenamisa ndetjekuti tjose tjantolo tjakanaka tjakapinda nelubaka gwatjo. Towha banhutana nebakadzikulu beti “eke ntolo, hango itjigegwe”. Banoti yanasi hango yabamile neyimwe zila. Bamwe banoti hango yamela bhalo, bamwe bakati yabamile nemakumbo. Bamwe bakati yabamile nenyanga. Tjinosala muna iko kose, banoba beti butjilo gwabakatjila ntolo gwakabe guligulelulelu pana gwanasi. Vula yaka ina, mikaka bekama, mitjelo betjela, mhuka bevima, bakadzi bepiwa, balume bepiwa, bala whuda. Ini tjabaka bangalila natjo. Yaka iligegwe kwemalebeswa.
Bantolo banolila zwabo koga banasi banobona butjilo gwanasi gulibutuka panagwahhulo. Bahhulo bakabenda negumbo njendo dzisihoma, bebva ikweno kuMambale benobhata kaMadlambudzi. Kene bebva ikweno kulekule kaGonde benokumbila vula kuDaka, kaManyangwa. Ngono lakaliligole lose uyenda, kana gumbo halina nhambo dzemhala. Nasi iswi bayisana nebasikana bangwenu tongina mukoloyi, vumu vumu nowana tangina muntunhu wakaBhango mulubaka gufutshwanana. Bobatategulu bakabekakata tjileyi tjinotsha makorokoro. Benda negumbo pasi basakambala pehhugwi ben’apiwa nemikoho nemilalahanga muwhumbu balimuhango. Hapa bemola nyutji ngono, dzakadzibaluma ukawana tate belabuka kunotjenamisa betihha besena nakusi kwemimhiwa bamwe neguwo belibhaya ungati babhayiwa nethumo kati kulilubokela koga. Iswi banasi tombala zwinhu zwakhona, tiswika titola zwipe tisina tjatinohla nezuwa tizuwa zwedu. Nyutji dzingatitani? Tatjiba bohumba.
Kwenyutji kwakakunga bulemo gwakaguhha hapawagwala. Bakadzikulu baka bekubhata bekuthela netjivunabhadza kene bekumwisa nhahanyama. Nhahanyama unobaba koga kwakakusina tjawungathama ngobe hamu yompani yaka iba ilintome utongosukutigwa zwipakwana hapa unga unozwitisa. Kuyi “kakayila!” ukakayila unyandikana umidza. Hawulamba ubhatisaniwa uzwin’wa zwimilo ukungiwa umidzisiwa kene usingade.
Hawagwala kwazo waka undisiwa kun’anga ibva yaswika ikuhlisa nezwitimbi zwakambagwa. Uwana yakambala gukuta lehato muntshibha, hule kwedendele kwakalembeledzewa gukuta lengwe, mun’umba yayinolapila kuna malembu anamiholo yehumba dzakahama. Kwakakuhlisa kwazo apa utjintjetjana. Mugumwe lubaka waka utemwa nyola kusiwa nti unobaba usinatjawungathama ngobe utjidziwa. Nasi apa ugwala nonda kun’anga dzetjikhuwa uswika ugala zwakanaka ubhuzwiwa kutinowha tjini, uleba, ikukwalila maphilisi unotenga un’wa bugwele gupela.
Ndokubona kunga kwabekulelu. Mazina antolo ke? Kwaka kunabo Zwikukutana, Ndoboyi, Tjemhanda, Tjisipotelekwe, Gumbolehumba, Tjibuno, Tjevula, Hangoyatshwa, Mahhenda, Tjanyewula, Ntigwa. Aka elebeleka endilana nezwakatikala zwagwa komweni wezina.
Mulebeswa lose butjilo gwantolo ndobona kunga gwakaguzipa kupinda gwanasi. Kwaka kusina dziyidzika konkumbulo “stress” uhwa uhakana nezwinjinji. Nayiyo Aids yaka isanhu ikabapo. Ndizo mudzimwe nhambo ilebeswa, butjilo gwantolo gwaka gulibutuka pana gwanasi. Ngatihanganeni muna inohha tindila mbeli.
Kalanga Language and Cultural Development Association
[email protected] +263 772 610 726




