Online Reporter
Siphathokuhle Ngulube
Salibonani bafundi. Ngithemba liqhuba kahle ezifundweni zenu lakumihloliso yaphakathi komnyaka. Kuleli iviki sizaxoxa ngobuthakathi. Ubuthakathi yinto embi kakhulu ezondwa liNdebele kanye laye wonke umuntu. Kuyini vele ubuthakathi? Esintwini umthakathi ngumuntu obamba imithi emibi njalo isikhathi sonke lowo muntu uhlala elenjongo yokubulala.
Kuvelile futhi kugwalo lwethu ukuthi kwesinye isikhathi umuntu ongumthakathi angabe engawuphathanga umuthi kodwa asuke abe lenhliziyo embi nje azonde wonke umuntu, athi lanxa ekhangele umuntu azwe ethukuthela njalo emzonda aze afisele lowo muntu ukuthi ngabe uyafa kumbe ngabe kuyavela noma yini okubi ngalowo muntu.
Lokhu kusuka kuveze inhliziyo yobuthakathi. EsiNdebeleni umthakathi uyesatshwa njalo akafunakali ngoba kuthiwa uyingozi kakhulu ebantwini. Phela umuntu kafi kodwa nje esintwini kodwa ubulawa ngumthakathi. Yikho phela umuntu ubesithi angafa kuphunywe kuyiwe dingwa osiyazi ukuze kuvele ukuthi kanti lowo muntu ubulewe kuyini. Phela esiNdebeleni umuntu akafi nje kodwa iNdebele belikholwa ukuba uyabe ebulewe.
Lokhu bekusenza ukuba iNdebele linqineke kakhulu ngempilo yalo. Umntwana omncane ubesithi ezaliwa etheswe inkanda. Lokhu yikumlungisa ngezihlahla ezithile ukuze aqine angethuswa yizinto nje eziyabe zifakwe kwabanye abantwana kumbe zintebe zabanye abantu. Bekusenza ukuba izihlahla zokwethesa umntwana zikhethwe ngobunono obukhulu ngoba phela kumele zimvikele umntwana.
Okunye njalo obesethesa umntwana bekumele kumbe ngugogo walapha ekhaya kumbe inyanga edingwe khatshana hatshi nje umuntu kazana ngoba phela bekungathenjwa muntu. Konke lokhu bekusenziwa kunxwanelwe ukuvikela umntwana ebathakathini. Okunye njalo obekusenziwa ukuvikela imuli ebathakathini yikubethela umuzi. Ukubethela isikhonkwane yikudinga inyanga isebenze uMuzi ngezihlahla ezithile injongo kuyikuthi uMuzi kanye lemuli kuvikeleke ebathakathini.
Phela nxa umuzi usulungisiwe bekukholwa ukuba awusangeneki lanxa abathakathi bangaze bazame njani. Obebethela uMuzi akusimuntukazana nje kodwa bekudingwa inyanga eqinileyo njalo evela khatshana ngoba kunqinekwa ukuba evela eduze sekungenzeka ingenzi lokho okukhangelelwe ngumnikazi muzi. Ukubethela umuzi bekungenziwa emini kodwa ntambama abantu sebelele ukuze kungabonakali ukuthi izihlahla lezo zigejelwe ngaphi njalo ngubani. Bebekholwa ukuthi kungenziwa emini abathakathi sebengabona okunengi okuzakwenza kubelula ukungena kwabo egumeni.
AmaNdebele abekholwa njalo ukuthi abathakathi bangadala ukuba umuntu angatholi inzalo. Lokhu kuyabe kukholelwa ukuba kwenziwe ngabalomona abakade bengafisi ukuba untombazana lo ayekwenda akhe owakhe umuzi. Bekusenzeka njalo emulini ukuthi elinye ilunga lemuli ligule ingqondo. Konke lokhu bekuthiwa yizenzo zabathakathi. Imizi layo ibithi ingachitheka kungakhanyi kahle ukuthi ichithwe kuyini, bekukholelwa ukuba yibo abathakathi abalomona. Ngokunjalo ke kuyavela ukuthi ubuthakathi bebusesatshwa kakhulu liNdebele ngoba budala izinto ezimbi ezihlukuluza umdeni.
Kugwalo imvelo lolimi kuyavela ukuba ubuthakathi bebudalwa ngumona, inzondo, ubuyanga kanye lobuvila. Zonke lezi izinto eseziqanjiwe bezisenza umuntu asuke acabange ukuhlukuluza omunye umuntu kodwa laye engake athole inzuzo ngaphandle nje kwakho ukuzwisa omunye umuntu ubuhlungu. INdebele belivikelwa ngamadlozi ezintweni ezinjengalezi. Yikho phela iNdebele belithi lingahlalahlala sipheke utshwala kuthethelwa kuncengwa amadlozi ukuba aqhubeke evikela imuli kumbe njalo encengwa ukuba konke okubi okungehlela imuli wona akuvimbe.
Ukuthethela bekungokwemuli eseduze ngoba imuli lemuli ibilendlela yayo yokukhuluma lamadlozi.
Izinyanga beziqakatheke kakhulu esizweni samaNdebele ngoba yizo ebezihlahlula abathakathi izikhathi ezinengi. Kuyavela ke ukuba ubuthakathi bekuyinto embi njalo eyesatshwa ngabantu bonke ngakho bekuzanywa ngazo zonke indlela ukuba buvikelwe bungahlaseli imuli. Ngezinsuku zalamuhla abantu sebekholelwa kakhulu esikhristwini abasakholwa ukuba abathakathi bakhona.
