Siphathokuhle Ngulube
Salibonani bafundi. Ngithemba livule kahle izikolo njalo izifundo lizilandela kuhle kakhulu. Emavikini amabili adluleyo sigxile kakhulu kuzimpawu zezinganekwana. Ngithemba lizwisisile ukuthi kanti zivele zihlukana njani lezindatshana ezimfitshane. Lamhla sizaqhubeka sikhangela ukuthi kungani izinganekwana zaziqakathekiswa esizweni samaNdebele. Msebenzi bani ongaka ezaziwenza.
Okokuqala izinganekwana zazisebenza ukufundisa abantwana ngamasiko athile. Isiko lokuthathana, isiko lokukhuliswa kwabantwana, isiko lokumisa ngamanye amasiko avelileyo kuzinganekwana. Ungathatha inganekwana eyomfazi owadla idube, iyaveza isiko lokuthathana. Kuyavela ukuthi umfazi owadla iDube wayesesithenjini kanti lempilo yesithenjini iyavela obala lapha.
Kuyavela ukuthi umama lo waze wadliswa idube nje kungenxa yomona wesithenjini. Inganekwana kaSimemelwane iyaveza njalo isiko lokumisa nxa umama engatholi inzalo uyaphiwa izihlahla ezithile ukuze athole inzalo. Okunye njalo okwakuqakathekile ngezinganekwana yikuthi zazisebenza ukulaya abantwana ngengozi nje yokwenza ezinye izinto empilweni. Ubuqili ngobunye bezinto izinganekwana ezazigxila kakhulu ekufundiseni abafundi ngabo.
Lingananzelela izinganekwana ezinengi zikaMvundla ziyakuveza ukuthi ubuqili bubi njalo ungaze ubenze njani isiphetho kuba yikubanjwa lokujeziswa. Abantwana babefunda ke ukuthi ubuqili bubi abulunganga ngoba uzajeziswa. Okunye njalo obekuqakathekiswa ngezinganekwana yikuthi bezifundisa nje abantwana ngezinto ezinengi esizweni.
Bezifundisa ngezilimo ezithile. Kuyavela kunganekwane kaNdwangu loMvundla besiyantshontsha amazambane. Okunye njalo bezifundisa ngemisebenzi nje etshiyeneyo ebingenziwa ngabantu esizweni. Kuyavela imfundiso ngokuhlalisana kwabantu. Siyabona usikhukhukazi esiyaboleka inalithi kaKhozi. Kuvela ke ukuthi omakhelwane bayabolekana izinto njalo bakhona abanye omakhelwane abalomona njengoKhozi owacina esesidla abantwana bakasikhukhukazi ngoba ethi umbhadalisa ukuthi ulahle inalithi.
lnzondo layo iyavela lapha, kumgceke ukuba akusinto enhle. Okunye njalo izinganekwana beziqakathekile ngoba zisenza abantwana babe lobudlelwano labontanga babo. Phela ugogo ubebaxoxela inganekwana behlezi ndawonye bengontanga. Bekuxoxwa kuhlekwe kuze kutshaywane izandla. Lokhu bekusenza kubelokuthandana phakathi kwabantwana njalo basondelelane eduze.
Bebefunda njalo ukulalela. Phela ukulalela yinto eqakathekileyo kakhulu. Bakhona abanye abantu abangakwazi ukulalela abanye empilweni abafuna kulalelwe bona. Izinganekwana ke zazikhuthaza ukuba abantwana bahlale bathule cwaka balalele. Okunye obekumqoka ngezinganekwana bezisebenza ukulibazisa abafundi. Phela izolo bezingekho izinto ezinengi lezi ezifana labomabonakude ezilibazisa abantwana. Ngokunjalo ke abantwana bebezithanda izinganekwana ngoba zazibalibazisa zibenza bakhohlwe okunengi balalele ugogo. Bekuhlekwa kukholiswe isikhathi sihamba. Kodwa okumqoka okumele sikunanzelele yikuthi bezingethiwa ngesikhathi sihlobo ngoba bekuthiwa kuyazila.
Amazilo ngamanye lawo abefundwa kuzinganekwana. Bebetshelwa ngezinto ezinengi okungamelanga bazenze ngawo wonala amazilo. Okunye njalo izinganekwana bezisebenza ukufundisa abantwana ulimi oluqondileyo okumele balusebenzise nxa bekhuluma labantu abathile. Ugogo ubekuveza lokho lapho esetha. Bebefundiswa njalo ukuthi umuntu kumele akhethe kuhle abangane. Izinganekwana ezinengi ezikhuluma ngoMvundla ziyakuveza ukuba uMvundla wayengasomngane omuhle.
Labo ayesiba ngabangane labo ekucineni babekhala esebaqilile kumbe njalo esebatshiye ebunzimeni. uNdwangu ngomunye owayengafundi ukuthi uMvundla asimngane omuhle ngoba wayemtshiya egcekeni esesenkingeni izikhathi ezinengi. Kuyavela futhi ukuthi izinganekwana zazifundisa abantwana ngemvelo nje jikelele.
Ukugcinakala kwezihlahla, amanzi, izinyamazana. Inganekwana izinyamazana zigebha amanzi iyaveza ukuthi amanzi ayeqakathekile kakhulu ebantwini. Kunengi obekuqakathekile ngezinganekwana esizweni samaNdebele yikho phela ogogo babethatha ithuba labo bethele abantwana. Sizaqhubeka ngezifundo zethu ngeviki ezayo.




